Koinotdagi ma’lumotlar markazlari: Ekologlar orbital loyihalarni toʻxtatishni talab qilmoqda

AQSHda faoliyat yurituvchi bir qator ekologik va ilmiy tashkilotlar Federal aloqa komissiyasidan (FCC) orbital ma’lumotlar markazlarini (data-center) yaratish boʻyicha arizalarni koʻrib chiqishni vaqtincha toʻxtatishni talab qildi. Earthjustice notijorat tashkiloti orqali yoʻllangan murojaatda koinotga ulkan sun’iy yoʻldosh turkumlarini uchirishdan oldin ularning atrof-muhitga ta’sirini kompleks baholash zarurligi ta’kidlangan. Mutaxassislarning fikricha, bunday loyihalar Yer atmosferasi va stratosferasiga tuzatib boʻlmaydigan zarar yetkazishi mumkin. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Ekologlar koalitsiyasi 1969-yilda qabul qilingan Atrof-muhit siyosati toʻgʻrisidagi milliy qonunga (NEPA) tayanmoqda. Ushbu qonun federal idoralardan har qanday yirik loyiha boʻyicha qaror qabul qilishdan avval uning tabiatga ta’sirini oʻrganishni talab qiladi. Hozirda koinotda hisoblash quvvatlarini joylashtirishni koʻzda tutuvchi bir nechta loyihalar mavjud boʻlib, ularning umumiy ta’siri ozon qatlami, tungi osmon sifati va stratosferaning kimyoviy tarkibiga salbiy ta’sir koʻrsatishi xavotirga sabab boʻlmoqda.

Koinotdagi mega-loyihalar va ularning koʻlami

Orbital ma’lumotlar markazlari loyihalari hisoblash quvvatlarini bevosita ochiq koinotga koʻchirishni nazarda tutadi. Ishlab chiquvchilarning fikricha, bu sun’iy intellekt (AI) texnologiyalari rivojlanishi tufayli Yer yuzidagi ma’lumotlar markazlariga tushayotgan yuklamani kamaytiradi. Yer ustidagi markazlar juda koʻp miqdorda elektr energiyasi, suv va katta maydonlarni talab qiladi, koinotda esa bu muammolar oʻz-oʻzidan hal etilishi aytilmoqda.

Biroq, ekologik tashkilotlar ushbu loyihalarning koʻlami avvalgi sun’iy yoʻldosh turkumlaridan bir necha barobar katta ekanligini qayd etmoqda. Masalan, SpaceX kompaniyasi bir milliongacha orbital ma’lumotlar markazlarini yaratish rejalarini taqdim etgan. Shuningdek, Orbital, Starcloud, Blue Origin va Cowboy Space kabi kompaniyalar birgalikda yana 260 mingga yaqin sun’iy yoʻldoshni uchirishni koʻrib chiqmoqda.

Earthjustice katta huquqshunosi Yan Xasselman bergan ma’lumotga koʻra, FCC ushbu murojaatga oqilona muddatlarda javob berishi shart. Agar komissiya ekologik qonunchilik talablarini bajarmasdan litsenziyalar berishni boshlasa, masala sud tartibida koʻrib chiqilishi mumkin. Hozircha FCC ushbu murojaat yuzasidan rasmiy izoh bermadi.

Raqobat va tartibga solish muammolari

Hozirda orbital loyihalar boʻyicha tartibga soluvchi organ ikki tomonlama bosim ostida qolgan. Bir tomondan ekologlar xavfsizlikni talab qilayotgan boʻlsa, ikkinchi tomondan texnologik kompaniyalar va soha tashkilotlari arizalarni koʻrib chiqishni tezlashtirishni soʻramoqda. Bunga koinot sohasidagi global raqobatning kuchayishi, xususan, Xitoyning ushbu yoʻnalishdagi faolligi sabab qilib koʻrsatilmoqda.

Shunga qaramay, FCC soʻnggi vaqtlarda sun’iy yoʻldosh operatorlariga nisbatan ayrim talablarni qat’iylashtirdi. Masalan, past orbitali apparatlar oʻz missiyasini yakunlagach, ularni orbitadan chiqarish muddati 25 yildan 5 yilga qisqartirildi. Bu koinot chiqindilari muammosini qisman boʻlsa-da yumshatishga xizmat qiladi.

Ekologlar tomonidan ilgari surilgan talablar quyidagi asosiy yoʻnalishlarni qamrab oladi:

• Atmosferaning yuqori qatlamlaridagi kimyoviy oʻzgarishlarni oʻrganish;
• Yorugʻlik ifloslanishi va yulduzli osmonni kuzatish imkoniyatini saqlab qolish;
• Koʻp sonli sun’iy yoʻldoshlarning umumiy (kumulyativ) ta’sirini baholash;
• Koinot chiqindilari va ularning Yerga qaytib tushish xavfini tahlil qilish.