Somon yoʻli biz oʻylagandan kattaroq boʻlib chiqdi: astronomlar yangi kashfiyot qilishdi

Koinot sirlarini oʻrganayotgan astronomlar biz yashayotgan Somon yoʻli galaktikasining tuzilishi haqida kutilmagan xulosaga kelishdi. Yangi oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, galaktikamizning tashqi spiral yenglari avval taxmin qilinganidan 10 foizga uzoqroq masofaga choʻzilgan. Bu kashfiyot koinot haqidagi mavjud modellarimizni qayta koʻrib chiqishga majbur qilishi mumkin. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, olimlar bu natijaga kuchli kosmik portlashlardan kelayotgan rentgen nurlarining oʻziga xos “exo”larini oʻrganish orqali erishishgan. NASAning Chandra rentgen observatoriyasi va Yevropaning XMM-Newton sunʼiy yoʻldoshi yordamida olingan maʼlumotlar spiral yenglar ichidagi yulduzlararo chang bulutlarigacha boʻlgan masofani aniqroq oʻlchash imkonini berdi.

Galaktikani ichkaridan oʻrganish murakkabligi

Somon yoʻlini oʻrganishdagi eng katta qiyinchilik shundaki, Quyosh tizimi ushbu galaktika diskining aynan ichida joylashgan. Biz oʻz “uvimiz”ni ichkaridan koʻrayotganimiz sababli, uning aniq shakli va oʻlchamlarini belgilash millionlab yorugʻlik yili uzoqligidagi begona galaktikalarni kuzatishdan koʻra qiyinroq kechadi. Shu bois astronomlar nafaqat optik, balki radio, infraqizil va rentgen nurlanishi kabi turli diapazonlardagi maʼlumotlarga tayanadilar.

Italiya Milliy astrofizika instituti (INAF-IASF Milano) tadqiqotchisi Beatrice Vaiai boshchiligidagi guruh gamma-nurlanish chaqnashlari kosmik chang bulutlaridan aks etganda hosil boʻladigan rentgen halqalarini tahlil qildi. Bunday chaqnashlar massiv yulduzlarning oʻta yangi yulduz sifatida portlashi yoki neytron yulduzlarining toʻqnashuvi natijasida yuzaga keladi. Halqalarning oʻlchami chang buluti kuzatuvchidan qanchalik uzoqda ekanligiga qarab oʻzgaradi.

“Bu spiral yenglargacha boʻlgan masofani aniq oʻlchashning sof geometriyaga asoslangan juda toʻgʻri usulidir”, — deydi Beatrice Vaiai. Olimlar Persey va Qalqon-Sentavr spiral yenglaridagi uchta yirik gamma-chaqnashni tahlil qilib, ularning ikki tasida masofa avvalgi hisob-kitoblardan 10 foizga katta ekanini aniqladilar. Shuningdek, eng chekka chang bulutining diametri taxminan 3500 yorugʻlik yiliga teng ekani maʼlum boʻldi.

Yangi xaritalar va kelajakdagi rejalar

Tadqiqot hammuallifi Ilaria Fornasiero taʼkidlashicha, ushbu oʻlchovlar faqat alohida chang toʻplamlariga emas, balki butun spiral yengning qalinligiga tegishli. Bu esa Somon yoʻlining umumiy massasini qayta hisoblab chiqishga sabab boʻlishi mumkin, chunki galaktika massasi uning spiral tuzilmalari shakli va kengligiga bevosita taʼsir koʻrsatadi.

Garchi ushbu usul galaktikani “ichkaridan” oʻrganishda inqilobiy boʻlsa-da, uning imkoniyatlari biroz cheklangan. Somon yoʻli tekisligi orqali koʻrinadigan yorqin gamma-chaqnashlar juda kamdan-kam sodir boʻladi. Olimlarning soʻzlariga koʻra, soʻnggi 25 yil ichida bunday hodisalarning faqat barmoq bilan sanarli holatlari qayd etilgan. Kelgusida astronomlar koʻproq chaqnashlarni tahlil qilib, galaktikamizning yanada mukammal xaritasini yaratishni maqsad qilganlar.