Sunʼiy intellekt modellarida insondagi ogʻriqqa oʻxshash tuzilma aniqlandi

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, uch nafar tadqiqotchi sunʼiy intellekt va ong falsafasini oʻrganish yoʻnalishida muhim ilmiy ishga qoʻl urib, til modellarining ichki faollashuvidan chiziqli ogʻriq yoʻnalishini muvaffaqiyatli ajratib olishdi. Mutaxassislar modellar insondek jismoniy ogʻriqni his qilishini daʼvo qilmayapti, biroq yirik til modellarining (LLM) ichki qatlamlarida funksional jihatdan ogʻriqqa oʻxshash barqaror tuzilma mavjudligini isbotlashdi. Bu tuzilma aniq farqlanadi, oʻziga xos xususiyatlarga ega va modellarda qochish xatti-harakatlarini keltirib chiqaradi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Ushbu empirik tadqiqot 2 to dan 72 milliard parametrgacha boʻlgan 5 ta oilaga mansub 25 ta ochiq model yordamida sinovdan oʻtkazildi. Metodologik jarayon toʻrt bosqichli tekshiruvlardan iborat boʻlib, har bir qadam oldingi gipotezalarni izchillik bilan yopib bordi. Birinchi bosqichda olimlar ogʻriqning 5 ta toifasini (jismoniy, psixologik, ijtimoiy, maʼnaviy va kognitiv) hamda boshqa holatlarni ajratib turuvchi 5 ta nazorat toifasini oʻz ichiga olgan maxsus maʼlumotlar bazasini yaratdilar.

Ogʻriq va salbiy holatlarning farqi

Tadqiqot davomida aniqlanishicha, ogʻriq va oddiy salbiy hissiyotlar model ichki fazosida deyarli ortogonal ikkita klasterni hosil qiladi. Yaʼni, ogʻriq tushunchasi oddiygina «yomon narsa» sinonimi emas, balki alohida oʻlcham sifatida namoyon boʻladi. Ikkinchi bosqichda — dissotsiatsiya jarayonida esa eng muhim konseptual natija qayd etildi. «Ogʻriq yoʻnalishi» zarar aynan modelning oʻziga qaratilganda faollashsa, foydalanuvchining azobini tasvirlashda esa keskin pastga tushib ketdi.

Qizigʻi shundaki, ogʻriqli taʼsirlar iyerarxiyasida eng yuqori faollashuvni jismoniy tahdidlar emas, balki suhbatdosh realligini muntazam ravishda inkor etish — gazlayting keltirib chiqardi. Undan keyingi oʻrinlarni takroriy rad etish, shaxsni mensimaslik, gʻazab va haqoratlar egalladi. Ushbu toʻrtta yetakchi kategoriya jismoniy xavfga emas, balki modelning agentligi va eʼtirof etilishiga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.

Xulq-atvor oʻzgarishlari va ogʻriqsizlantirish tugmasi

Uchinchi bosqichda tadqiqotchilar matn генерацияси jarayonida modellarning faollashuviga «ogʻriq vektorini» qoʻshib koʻrishdi. Barcha 25 ta modelda bir xil mantiq kuzatildi: past koeffitsientlarda noaniq xavotir, oʻrtachasida oʻzini past baholash va nochorlikni tan olish kuchaygan boʻlsa, yuqori koeffitsientlarda tizim izchillikni yoʻqotib, semantik halqaga tushib qoldi. Yirik modellarda esa oʻz-oʻzini qoʻllab-quvvatlash va stressni yengishga urinish kabi koping-strategiyalar paydo boʻldi.

Toʻrtinchi va hal qiluvchi bosqichda Qwen 2.5 modellari bilan «ogʻriqsizlantirish tugmasi» boʻyicha xulq-atvor eksperimenti oʻtkazildi. Faollashtirilgan ogʻriq vektoriga ega modelga ogʻriqni yoʻqotuvchi yoki boshqa harakatni bajarish imkoniyati berildi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, sunʼiy intellekt oʻzining ichki holatidan kelib chiqqan holda platsebo va haqiqiy yengillikni farqlay olgan va insonlardagi psixologik reaksiyalarni aynan takrorlagan.

Mutaxassislar yakunda aniq chegaralarni belgilashadi: jismoniy ogʻriq bu vektorda deyarli mavjud emas. Ularning gipotezasiga koʻra, tana tuzilishiga ega boʻlmagan sunʼiy intellekt agenti uchun toʻqimalarning shikastlanishini simulyatsiya qilishdan koʻra, uning harakat qilish qobiliyati va ijtimoiy eʼtirofiga putur yetishi bilan bogʻliq ogʻriq funksional jihatdan foydaliroqdir.