Astronomlar oʻsib borayotgan protoplanetaning ilk suratini oldi

Xalqaro astronomlar guruhi tariximizda ilk bor oʻz atrofiga gaz va chang toʻplayotgan oʻsib borayotgan protoplanetaning toʻgʻridan-toʻgʻri suratini olishga muvaffaq boʻldi. The Astrophysical Journal Letters nashrida chop etilgan ilmiy ish fanda uzoq yillardan beri nazariy tarzda oʻrganib kelingan jarayonlarni amalda kuzatish imkonini ochib berdi va planetologiya tarixida muhim burilish yasadi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, WISPIT 2b deb nomlangan ushbu obyekt Yerimizdan 430 yorugʻlik yili uzoqligida joylashgan. Uning massasi Yupiter planetasining taxminan 5 barobariga teng boʻlib, u oʻzining asosiy yulduzi atrofida Neptun orbitasidan deyarli ikki barobar uzoqlikda — 57 astronomik birlik masofada aylanadi. Ushbu noyob surat Chili Respublikasining Atakama choʻlida joylashgan ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) radioteleskoplar majmuasi yordamida olindi.

Shu paytga qadar sayyoralarning shakllanish jarayoni faqatgina nazariy modellar hamda kompyuter simulyatsiyalari orqali tasvirlanib kelingan edi. Umumiy ilmiy nazariyaga koʻra, ulkan gaz va chang massasi aylanuvchi diskni hosil qilib siqiladi, uning ichida esa mayda qattiq jismlar bir-biriga yopishib koʻpayadi. Natijada yulduzga yaqin yerlarda Yer turidagi sayyoralar, uzoqroqda esa gaz gigantlari shakllanadi. Biroq mazkur jarayonni toʻgʻridan-toʻgʻri kuzatish shu vaqtgacha hech kimga nasib etmagan edi.

Protoplanetar diskdagi tuzilmalar va ularning sirlari

Germaniyadagi Maks Plank nomidagi Astronomiya instituti direktori va tadqiqot rahbarlaridan biri Miriam Benisti kuzatilgan jarayonlarni quyidagicha izohladi: «Biz ikkala sayyora oʻz atrofidagi muhitni qanday shakllantirayotganini aniq koʻrib turibmiz. WISPIT 2c boʻshliqni hosil qilgan boʻlsa, WISPIT 2b uning ichida tirqish yaratdi. WISPIT 2b atrofida esa disk va sayyora oʻzaro taʼsirining simulyatsiyalarida oldindan bashorat qilingan, ammo ilgari hech qachon kuzatilmagan gaz girdoblarini aniqladik».

Ilmiy tilda protoplanetar diskdagi boʻshliq va tirqish tushunchalari keskin farq qiladi. Boʻshliq deganda hududning moddalardan deyarli toʻlaqonli tozalanib ketishi tushuniladi — bunday zonani ogʻirligi 8 dan 12 Yupiter massasigacha boʻlgan hamroh WISPIT 2c 15 astronomik birlik orbitasida hosil qilgan. Tirqish esa zichligi pastroq boʻlgan hudud boʻlib, u yerda protoplanetaning oʻsishda davom etishi uchun yetarli darajada material saqlanib qolgan.

Yuqori texnologiyali kuzatuvlar davri

ALMA majmuasi 66 ta alohida antennaning maʼlumotlarini yagona yirik interfejssiz interferometr sifatida birlashtirish evaziga shunday yuqori aniqlikka erishdi. Bunday murakkab arxitektura yolgʻiz asbobga boʻysunmaydigan darajadagi detallarni, xususan, obyekt atrofidagi gaz oqimlarining tuzilishini ham batafsil koʻrib chiqish imkonini berdi. Dopler vizualizatsiyasi usuli yordamida suratda gaz harakati qizil va koʻk ranglarda aks ettirildi.

Eslatib oʻtamiz, WISPIT 2b 2025-yilning avgust oyida kashf etilgan boʻlsa, uning hamrohi WISPIT 2c 2026-yilning mart oyida aniqlangan edi. Sayyora hosil boʻlishidagi markaziy jumboqlardan biri boʻlgan akkresiya jarayonini — yaʼni mayda zarrachalar qanday qilib ulkan jismlarga birlashishini bevosita koʻrsatib beruvchi ushbu surat nazariy modellarni amalda tekshirish uchun qimmatli maʼlumot manbai boʻlib xizmat qiladi.