Internetdagi gigabaytlar qayerdan keladi? Trafikning ortida qanday ulkan tarmoq yashiringan?

Telefoningizga 10, 20 yoki 50 gigabayt internet sotib olasiz. Ammo bu ma’lumotlar aslida qayerda saqlanadi? Ular qanday qilib okeanlar, mamlakatlar va minglab kilometr masofalarni bosib o‘tib, bir necha soniya ichida smartfoningizga yetib keladi? Eng qizig‘i, internet havoda tarqalayotgandek tuyulsa-da, uning asosiy qismi butun dunyo bo‘ylab yotqizilgan ulkan kabellar orqali harakatlanadi.

Har kuni millionlab insonlar YouTube'da video ko‘radi, Telegram'da xabar almashadi, Instagram'da rasm va roliklarni tomosha qiladi. Buning uchun mobil operatorlar yoki internet provayderlaridan gigabaytlar sotib olinadi. Biroq ko‘pchilik internet trafigi deganda aynan nimani sotib olayotganini, bu ma’lumotlar qayerdan kelishi va qanday qilib telefonga yetib borishini chuqur o‘ylab ko‘rmaydi.

Aslida, siz to‘laydigan gigabaytlar qandaydir moddiy mahsulot emas. Bu — tarmoq orqali uzatiladigan raqamli ma’lumotlar hajmini o‘lchash birligi. Ularni yetkazib berish uchun esa data-markazlar, minglab kilometr optik tolali kabellar, telekommunikatsiya uskunalari, mobil aloqa minoralari va katta miqdordagi elektr energiyasi talab etiladi.

Keling, internet trafigi qayerdan paydo bo‘lishi va smartfonimizga qanday yetib kelishini oddiy misollar orqali tushunib olamiz.

1. Internetning boshlanish nuqtasi: ulkan serverlar va data-markazlar

Internetda ko‘radigan videolarimiz, o‘qiydigan maqolalarimiz, rasmlarimiz va boshqa raqamli ma’lumotlar maxsus kompyuterlarda — serverlarda saqlanadi. Bunday serverlar minglab qurilmalar joylashgan yirik binolar, ya’ni data-markazlarda faoliyat yuritadi.

Masalan, siz YouTube'dan biror videoni ochdingiz. Smartfoningiz ushbu videoni saqlayotgan serverga so‘rov yuboradi. Server esa kerakli ma’lumotlarni tarmoq orqali qurilmangizga uzatadi.

Biroq bu jarayon har doim videoning asl nusxasi turgan yagona serverdan amalga oshmaydi. Yirik platformalar ma’lumotlarni foydalanuvchilarga tezroq yetkazish uchun turli mamlakatlardagi maxsus serverlar va kontentni yetkazib berish tarmoqlaridan (CDN) foydalanadi. Shu sababli siz ko‘rayotgan video aslida boshqa qit’ada saqlangan bo‘lsa ham, uning nusxasi sizga yaqinroq serverda bo‘lishi mumkin.

Demak, internet trafigi — serverdan qurilmangizga uzatilayotgan raqamli ma’lumotlar hajmidir.

2. Ma’lumotlar okeanlardan qanday o‘tadi?

Internet haqida gap ketganda, ko‘pchilik ma’lumotlar faqat havo orqali uzatiladi, deb o‘ylaydi. Aslida esa butun dunyo internetining asosiy xalqaro aloqa yo‘llari optik tolali kabellar orqali tashkil etilgan.

Bu kabellar okeanlar va dengizlar tubidan, shuningdek, quruqlikdagi maxsus yo‘nalishlar bo‘ylab yotqizilgan. Ular qit’alar, mamlakatlar va yirik telekommunikatsiya tarmoqlarini bir-biriga bog‘laydi.

Optik tolali kabellar ichida ma’lumotlar elektr signali emas, balki yorug‘lik impulslari ko‘rinishida uzatiladi. Maxsus lazer va optik uskunalar yordamida raqamli ma’lumotlar yorug‘lik signallariga aylantiriladi va tola orqali harakatlanadi.

Shu sababli ma’lumotlar juda katta masofalarni qisqa vaqt ichida bosib o‘tishi mumkin. Albatta, ularning harakat tezligi yorug‘lik tezligiga yaqin bo‘lsa-da, kabel ichidagi yorug‘lik vakuumdagidan sekinroq tarqaladi.

3. Internet O‘zbekistonga qanday yetib keladi?

Xalqaro tarmoqlardan kelgan ma’lumotlar mamlakatning telekommunikatsiya infratuzilmasi orqali ichki tarmoqlarga uzatiladi. Bu jarayonda magistral optik tolali kabellar, yirik provayderlar, ma’lumot almashish markazlari va boshqa tarmoq uskunalari ishtirok etadi.

O‘zbekistonda ham internet trafigini qabul qilish, qayta ishlash va respublika bo‘ylab taqsimlash uchun telekommunikatsiya infratuzilmasi mavjud. «O‘zbektelekom» kabi yirik operatorlar ushbu tizimning muhim ishtirokchilaridan hisoblanadi.

Shundan keyin ma’lumotlar mahalliy internet provayderlari va mobil operatorlar tarmoqlari orqali shaharlar, tumanlar va aholi yashash hududlariga yetkaziladi.

4. Internet smartfoningizga qanday keladi?

Ma’lumotlar shahar yoki tumanga yetib kelganidan keyin ularni aynan sizning qurilmangizga uzatish bosqichi boshlanadi. Bu jarayon internetdan qanday foydalanayotganingizga qarab farq qiladi.

Mobil internet orqali:

Ucell, Beeline, Mobiuz, Uzmobile va boshqa mobil operatorlar o‘z tarmoqlari orqali internet ma’lumotlarini bazaviy stansiyalarga yetkazadi. Ko‘chalarda yoki binolar ustida o‘rnatilgan antenna-minoralar shu stansiyalar tarkibiga kiradi.

Smartfoningiz esa bazaviy stansiya bilan radio to‘lqinlar orqali aloqa o‘rnatadi. Natijada ma’lumotlar kabeldan stansiyaga, u yerdan esa simsiz aloqa orqali telefoningizga yetib keladi.

Wi-Fi orqali:

Uyingizdagi internet kabel orqali routerga ulanadi. Router esa internet ma’lumotlarini Wi-Fi radio to‘lqinlari yordamida telefon, kompyuter, televizor va boshqa qurilmalarga tarqatadi.

Shuning uchun Wi-Fi orqali internet ishlatayotganingizda ham ma’lumotlar qayerdandir kelishi kerak. Faqat oxirgi bosqichda ular qurilmangizga simsiz yetkaziladi.

5. Nega yutubda video ko‘rsangiz, gigabaytlar tez tugaydi?

Internetdagi ma’lumotlar tarmoq orqali kichik qismlarga — paketlarga bo‘linib uzatiladi. Qurilmangiz serverga so‘rov yuboradi, server esa javob sifatida kerakli ma’lumotlarni qaytaradi.

Masalan, saytni ochganingizda brauzer serverdan matn, rasm, video va boshqa elementlarni so‘raydi. Ularning har biri ma’lum hajmdagi ma’lumotni tashkil etadi.

Internet trafigi odatda megabayt va gigabaytlarda o‘lchanadi:

• 1 kilobayt (KB) — kichik hajmdagi ma’lumot;

• 1 megabayt (MB) — minglab kilobaytga yaqin ma’lumot;

• 1 gigabayt (GB) — taxminan 1 000 megabayt.

Aniq hisoblash tizimida 1 gigabayt 1 024 megabaytga teng deb ham olinadi.

Trafik sarfi esa foydalanayotgan xizmatingizga bog‘liq. Oddiy matnli xabar juda kam ma’lumot talab qiladi. Rasm yuborishda hajm kattaroq bo‘ladi. Video ko‘rishda esa sarf bir necha barobar oshishi mumkin.

Masalan, bir soatlik video ko‘rishda sarflanadigan trafik uning sifatiga bog‘liq. Past sifatdagi video kamroq, yuqori aniqlikdagi HD yoki 4K video esa ancha ko‘p gigabayt sarflaydi. Shuning uchun «bir soat video ko‘rsam, qancha internet ketadi?» degan savolga yagona raqam bilan javob berish qiyin.

6. Faqat video ko‘rish emas, boshqa harakatlar ham trafik sarflaydi

Ko‘pchilik gigabaytlar faqat video ko‘rganda tugaydi, deb hisoblaydi. Aslida internetga ulangan qurilmalarda bir vaqtning o‘zida bir nechta jarayon ishlashi mumkin.

Masalan:

• Telegram va boshqa messenjerlardagi rasm, video va ovozli xabarlar;

• Instagram, TikTok va Facebook'dagi avtomatik ishga tushadigan roliklar;

• Google Photos va boshqa xizmatlarga fayllarni bulutli xotiraga yuklash;

• telefon ilovalarining avtomatik yangilanishi;

• operatsion tizim yangilanishlari;

• onlayn o‘yinlar va videoqo‘ng‘iroqlar.

Ayniqsa, avtomatik yangilanishlar va bulutli xotiraga fayl yuklash jarayonlari foydalanuvchi sezmagan holda ham internet sarflashi mumkin.

Shu sababli gigabaytlar tez tugayotgan bo‘lsa, telefon sozlamalarida qaysi ilova qancha trafik ishlatayotganini tekshirish foydali.

7. Nima uchun internet uchun pul to‘laymiz?

Eng qiziq savollardan biri shu: internet radio to‘lqinlari orqali tarqalsa, nega uning uchun pul to‘lashimiz kerak?

Chunki internetning simsiz qismi faqat ulkan infratuzilmaning oxirgi bosqichidir. Uning ortida juda katta xarajatlar turadi.

Okean tubiga optik kabel yotqizish, quruqlikda magistral tarmoqlar qurish, serverlarni joylashtirish, ularni sovitish, elektr energiyasi bilan ta’minlash, bazaviy stansiyalar o‘rnatish va uskunalarni doimiy ta’mirlash katta mablag‘ talab qiladi.

Bundan tashqari, mobil aloqa operatorlari radio chastotalardan foydalanish, tarmoq sig‘imini oshirish va abonentlarga uzluksiz xizmat ko‘rsatish uchun ham xarajat qiladi.

Siz sotib olayotgan gigabaytlar aynan shu infratuzilma orqali ma’lumotlarni qurilmangizga yetkazib berish xizmatining bir qismi hisoblanadi.

Xulosa: siz sotib olayotgan gigabayt — oddiy raqam emas

Telefoningizdagi internet trafigi shunchaki havodan paydo bo‘lmaydi. Uning ortida butun dunyoni bog‘lab turgan serverlar, okean tubidagi kabellar, magistral tarmoqlar, bazaviy stansiyalar va murakkab texnologiyalar tizimi mavjud.

Siz bir necha soniyada videoni ochganingizda, dunyoning turli nuqtalaridagi minglab qurilmalar va tarmoq uskunalari birgalikda ishlayotgan bo‘ladi.

Shuning uchun keyingi safar smartfoningizda gigabaytlar kamayganini ko‘rsangiz, bu raqamlar ortida qanday ulkan raqamli infratuzilma ishlayotganini ham eslab qo‘ying.