Яқин Шарқдаги 3,5 ойлик уруш якуни: Ким ўз мақсадига эришди-ю, ким мағлуб бўлди?

Яқин Шарқда уч ярим ой давом этган шиддатли ҳарбий ҳаракатлар ниҳоят махсус меморандум имзоланиши билан тўхтади. Бугунги кунда аксарият халқаро таҳлилчилар ва кузатувчилар уруш якунларини қизғин муҳокама қилмоқда. Асосий хулосаларга кўра, АҚШ ва Исроил ўзларининг стратегик мақсадларига тўлиқ эриша олмади, Эрон эса жиддий талафотлар кўрганига қарамай, кўплаб жабҳаларда ўз позициясини сақлаб қолди.

АҚШ ва Исроилнинг режалари нега амалга ошмади?

Вашингтон ва Тель-Авив ушбу уруш орқали бир нечта йирик мақсадларни кўзлаган эди. Биринчи ва энг асосий вазифа — Эронда амалдаги сиёсий тизимни заифлаштириш, ички норозиликларни кучайтириш орқали ҳокимият алмашинувига эришиш ва у ерда Ғарб манфаатларига мос ҳукумат шакллантириш эди. Баъзи экспертлар бу режани Венесуэла сценарийсига қиёслашмоқда, бироқ Эронда бу модел иш бермади. Мамлакат ўз суверенитетини сақлаб қолди.

Иккинчи муҳим мақсад жаҳон нефть бозори ва глобал ёнилғи нархлари устидан назоратни қўлга киритиш билан боғлиқ эди. Бу йўналишда ҳам иттифоқчилар кутилган натижага эриша олишмади. Кейинги долзарб масала эса Ҳўрмуз бўғози атрофидаги вазият бўлиб, бу ердаги стратегик транспорт йўлаклари устидан назорат масаласи ҳануз бошқа давлатларнинг ҳам ўз манфаатларини фаолроқ ҳимоя қилишига туртки бермоқда.

Дональд Трампнинг "ғалабаси" ва ядро дастури масаласи

Шунга қарамай, АҚШ урушдан бутунлай қуруқ қўл билан чиқди, дейиш нотўғри бўлади. Вашингтон уруш бошланишидан аввал Масқатда ўтказилган музокараларда Эроннинг ядро дастурини чеклашни асосий талаб сифатида қўйган эди. Имзоланган меморандумнинг 10-бандида Эроннинг ядровий фаолияти АЭХА (Атом энергияси бўйича халқаро агентлик) назорати остида бўлиши қатъий белгилаб қўйилди.

Айни пайтда АҚШ президенти Дональд Трамп "Эрон энди ҳеч қачон ядро қуролига эга бўлмайди" деган баёнот билан чиқиб, буни ўзининг катта муваффақияти сифатида кўрсатмоқда. Ноябрь ойида бўлиб ўтадиган оралиқ сайловлар олдидан Трамп ушбу натижани ички сиёсатдаги энг кучли аргумент сифатида ишлатиши аниқ.

Аслида эса Теҳрон ҳозиргача ядро қуроли яратишга интилмаётганини билдириб келмоқда. Ҳатто мамлакат олий раҳбари Али Хоминаий ядро қуролига эгалик қилиш ислом шариатига зид ва ҳаром эканлиги ҳақида фатво чиқарган. Эроннинг уранни 60 фоизгача бойитгани халқаро ҳамжамиятда баҳсларга сабаб бўлган бўлса-да, Теҳрон буни тиббиёт, илмий тадқиқот ва атом энергетикаси эҳтиёжлари билан изоҳламоқда.

Эроннинг кўрган зарари ва прагматик қарори

Уруш Эрон учун жуда қаттиқ ва аламли кечди. Мамлакат ҳудудига 20 мингдан ортиқ ҳарбий зарбалар берилди, бу эса инфратузилма, иқтисодиёт ва ижтимоий соҳага даҳшатли зарар етказди. Бу вайронагарчиликларнинг асоратлари яқин йиллар ичида ҳам сезилиб туради.

Энг ачинарлиси, Эрон раҳбарияти юқори мартабали ҳарбий ва сиёсий амалдорларидан, шунингдек, уларнинг оила аъзоларидан айрилди. Шунга қарамай, Теҳрон урушни янада авж олдиришдан кўра, муроса йўлини, яъни меморандум имзолашни танлади. Бу узоқ йиллардан бери санкциялар остида яшаётган мамлакат иқтисодиёти ва халқ манфаатларини асраб қолишга қаратилган прагматик ва доно қарор бўлди.

300 миллиард долларлик савол

Имзоланган ҳужжатнинг энг қизиқарли жиҳатларидан бири — АҚШ ва унинг иттифоқчилари Эрон иқтисодиётини қайта тиклаш учун 300 миллиард доллар миқдорида ёрдам маблағи ажратиши ҳақидаги банддир. Аммо бу улкан маблағни ким, қандай механизмлар орқали ва қайси шаклда етказиб бериши ҳозирча номаълум бўлиб қолмоқда. Шу боис, ушбу банднинг қоғоздан амалиётга кўчишини вақт кўрсатади.