Қозоғистонда янги Конституция кучга кирди: ҳокимият тизими ўзгармоқда

Қозоғистонда 1 июлдан давлат бошқаруви тизимини кенг кўламда янгилаш жараёни бошланди. Мамлакат президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев парламент палаталарининг қўшма мажлисида ушбу ўзгаришларни Қозоғистон давлатчилигининг бутун тизимини «капитал таъмирлаш» деб таърифлади.

Янги Конституция президентлик бошқарувини сақлаб қолган ҳолда, парламент тузилиши, ҳукуматнинг ҳисобдорлиги ва давлат институтлари ўртасидаги муносабатларни ўзгартиради.

Тўқаев давлат бошқарувида янги давр бошланганини айтди

Қосим-Жўмарт Тўқаевнинг таъкидлашича, мамлакат мустақиллиги ва суверенитети амалга оширилаётган ислоҳотларнинг асосий пойдевори бўлиб қолади.

Давлат раҳбари ислоҳотларнинг бош вазифаси бошқарув самарадорлигини ошириш, ортиқча бюрократияни қисқартириш ва давлат органларининг жамият олдидаги масъулиятини кучайтиришдан иборат эканини билдирди.

«Қозоғистон давлатчилигининг бутун биносини, унинг пойдевори ва асосий устунларини капитал таъмирлашни режалаштирганмиз», — деди Тўқаев.

Президент янги сиёсий тизим «кучли президент — нуфузли Қурултой — ҳисобдор ҳукумат» тамойили асосида ишлашини маълум қилди.

Президентлик бошқаруви сақлаб қолинади

Янги Конституция кучга кирганидан кейин ҳам Қозоғистон президентлик бошқарув шаклидаги давлат бўлиб қолади.

Президент Конституция, мамлакат мустақиллиги, ҳудудий яхлитлиги ва халқ бирлигининг асосий кафили ҳисобланади. Давлат раҳбари, шунингдек:

• олий мансабдор шахс ва Олий бош қўмондон бўлиб қолади;

• ички ва ташқи сиёсатнинг асосий йўналишларини белгилайди;

• Қозоғистонни халқаро майдонда ифодалайди;

• ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар раҳбарларини тайинлайди.

Расмий Остонага кўра, ислоҳотлар президентлик институтини заифлаштириш эмас, давлат идоралари ўртасидаги ваколатлар ва масъулиятни аниқроқ тақсимлашни назарда тутади.

Икки палатали парламент ўрнини Қурултой эгаллайди

Ислоҳотларнинг энг катта ўзгаришларидан бири икки палатали парламентдан воз кечилиши бўлди. Сенат ва Мажлис ўрнида ягона қонун чиқарувчи орган — бир палатали Қурултой ташкил этилади.

Янги парламент 145 нафар депутатдан иборат бўлади. Улар партия рўйхатлари асосида сайланиши белгиланган.

Тўқаев Қурултой ортиқча бюрократик тартиблардан халос бўлиши, қонунларни тезроқ ва сифатлироқ қабул қилиши ҳамда ҳукумат фаолияти устидан самарали назорат ўрнатиши кераклигини таъкидлади.

Қозоғистон раҳбари янги парламентга сайлов 2026 йил август ойида ўтказилишини маълум қилган. У Конституция кучга кириши билан сайлов тайинлаш тўғрисидаги фармонни имзолашини айтди.

Вице-президент лавозими жорий этилади

Янги Асосий қонунда Қозоғистон учун муҳим сиёсий ўзгаришлардан яна бири — вице-президент лавозимининг қайта жорий этилишидир.

Бу лавозим Қозоғистонда 1996 йилда бекор қилинган эди. Янги тизимда вице-президент давлат раҳбари томонидан тайинланади ва президент ваколатларини давом эттириш масаласида муҳим ўрин эгаллаши мумкин.

Reuters таҳлилига кўра, вице-президент институтининг пайдо бўлиши мамлакатда ҳокимиятни келажакдаги президентга топшириш механизмини шакллантириши мумкин. Тўқаевнинг амалдаги ягона етти йиллик президентлик муддати 2029 йилда якунланади.

Референдумда сайловчиларнинг 87 фоизи қўллаб-қувватлади

Қозоғистоннинг янги Конституцияси 2026 йил 15 март куни ўтказилган умумхалқ референдумида маъқулланган эди.

Марказий сайлов комиссиясининг расмий натижаларига кўра:

• сайловчилар иштироки 73,12 фоизни ташкил қилди;

• овоз берганларнинг 87,15 фоизи янги Конституцияни қўллаб-қувватлади;

• қарийб 10 фоиз иштирокчи унга қарши овоз берди.

Янги ҳужжат парламентни қайта ташкил этиш, вице-президент лавозимини жорий қилиш ва давлат институтлари ўртасидаги ваколатлар тақсимотини янгилашни назарда тутади.

Ислоҳотларга турлича баҳо берилмоқда

Қозоғистон расмийлари янги Конституцияни давлат бошқарувини замонавийлаштириш ва сиёсий тизим самарадорлигини оширишга қаратилган тарихий қадам сифатида баҳоламоқда.

Бироқ айрим сиёсий таҳлилчилар вице-президентни президентнинг ўзи тайинлаши ва давлат раҳбарининг кенг ваколатлари сақланиб қолиши ижро ҳокимиятининг таъсирини янада кучайтириши мумкинлигини таъкидламоқда.

Тўқаев эса ҳокимиятни муддатидан аввал топшириш режаси борлиги ҳақидаги тахминларни рад этган ва навбатдаги президентлик сайлови 2029 йилда ўтказилишини билдирган.

1 июлдан кучга кирган янги Конституция Қозоғистон сиёсий тизимидаги энг йирик ўзгаришлардан бири бўлди. Энди ислоҳотларнинг амалда қандай ишлаши ва янги Қурултой ҳукумат устидан қанчалик самарали назорат ўрната олиши августдаги сайловлардан кейин янада аниқлашади.