Дунёдаги чучук сув захиралари: ушбу рейтингда қайси давлат етакчи?

Дунёда чучук сув захиралари катта бўлган мамлакатлар кўп, аммо уларни аҳоли сонига бўлганда манзара кескин ўзгаради. Visual Capitalist томонидан Жаҳон банки ва Our World in Data маълумотлари асосида тайёрланган таҳлилда Исландия аҳоли жон бошига қайта тикланувчи чучук сув ресурслари бўйича мутлақ етакчи бўлди.

Сўнгги мавжуд маълумотларга кўра, Исландияда ҳар бир аҳоли ҳиссасига йилига қарийб 445 минг куб метр сув тўғри келади. Бу кўрсаткич иккинчи ўриндаги Гайанадан ҳам 1,5 баравар юқори.

Исландия нега бошқалардан кескин олдинда?

Рейтингда ҳисобга олинган кўрсаткич мамлакат ҳудудида ёғингарчилик ҳисобига шаклланадиган дарё оқимлари ва қайта тўладиган ерости сувларининг аҳоли сонига нисбатини ифодалайди.

Исландияда бу кўрсаткич йилига бир киши учун 445 023 куб метрни ташкил этади. Америка ўлчов бирлигида бу қарийб 15,7 миллион куб футга тенг.

Бундай катта натижага учта асосий омил таъсир қилади:

• музликлар ва серсув дарёларнинг кўплиги;

• йил давомидаги нисбатан сероб ёғингарчилик;

• аҳоли сонининг жуда камлиги.

Яъни Исландиянинг устунлиги фақат сув миқдори билан эмас, бу ресурсни бўлишадиган аҳоли сони камлиги билан ҳам изоҳланади.

Гайана ва Суринам ҳам юқори ўринда

Иккинчи ўринни бир киши ҳисобига йилига 293 минг куб метрдан ортиқ сув тўғри келадиган Гайана эгаллаган. Суринамда эса бу кўрсаткич қарийб 159 минг куб метрни ташкил қилади.

Ҳар икки мамлакат экваторга яқин сернам минтақада жойлашган. Кучли ёғингарчилик, йирик дарёлар ва нисбатан кам аҳоли уларни рейтингнинг юқори қисмига олиб чиққан.

2022 йилги маълумотлар асосида биринчи ўнлик қуйидагича кўринади:

Катта захира юқори ўринни кафолатламайди

Бразилия, Россия ва Канада умумий қайта тикланувчи сув ресурслари бўйича дунёдаги энг бой давлатлар қаторига киради. Бироқ аҳоли жон бошига ҳисобланганда мамлакат ҳудудининг катталиги ёки дарёларнинг умумий ҳажми етарли бўлмайди.

Масалан, Россияда ҳар бир кишига йилига қарийб 29,9 минг куб метр сув тўғри келади. Бу жуда катта кўрсаткич бўлса-да, Исландия натижасидан тахминан 15 баравар паст.

Бундан ташқари, сувнинг мавжудлиги унинг одамлар ва қишлоқ хўжалиги учун қулай жойда эканини англатмайди. Канада ва Россиядаги кўплаб йирик сув манбалари аҳоли зич яшайдиган марказлардан узоқда жойлашган.

Шунинг учун мамлакат миқёсида сув кўп бўлса ҳам, айрим шаҳарлар ёки қишлоқ хўжалиги ҳудудларида танқислик кузатилиши мумкин.

Ўзбекистонда бир кишига қанча сув тўғри келади?

Жаҳон банкининг худди шу кўрсаткичида Ўзбекистонда аҳоли жон бошига йилига тахминан 468 куб метр ички қайта тикланувчи чучук сув тўғри келади.

Бу Исландия кўрсаткичидан қарийб 950 баравар кам. Қўшни давлатлар орасида Қозоғистонда кўрсаткич 3 212, Қирғизистонда 7 015, Тожикистонда эса 6 232 куб метрни ташкил этади.

FAO ёндашувига кўра, ички қайта тикланувчи сув ресурслари бир киши учун йилига 1 000 куб метрдан кам бўлса, сув мавжудлиги ижтимоий-иқтисодий ривожланиш учун жиддий чекловга айланиши мумкин. 500–1 000 куб метр оралиғи эса сурункали сув танқислигини баҳолашда ишлатиладиган чегаралардан бири ҳисобланади.

Бироқ Ўзбекистон сув таъминоти фақат мамлакат ичида шаклланадиган ресурсларга боғлиқ эмас. Амударё ва Сирдарё каби трансчегаравий дарёлардан келадиган сув ҳам иқтисодиёт ва қишлоқ хўжалигида ҳал қилувчи ўрин тутади. Шу сабаб 468 куб метрлик кўрсаткич мамлакатда амалда ишлатиладиган барча сув ҳажмини эмас, фақат ички қайта тикланувчи ресурсларни ифодалайди.

Бу рейтинг нимани кўрсатмайди?

Юқори ўрин аҳолининг барчаси тоза ичимлик суви билан таъминланганини ёки сув инфратузилмаси мукаммал ишлашини англатмайди.

Кўрсаткич:

• сувнинг сифати;

• уни аҳолига етказиб бериш имконияти;

• мавсумий қурғоқчилик;

• ҳудудлар ўртасидаги фарқ;

• сув омборлари ва қувурларнинг ҳолати;

• қишлоқ хўжалигидаги самарадорликни ҳисобга олмайди.

Our World in Data ҳам мамлакатлар бўйича ҳисоблар турли йиллар ва манбалардаги баҳоларга асослангани, улар мавсумий ҳамда ҳудудий фарқларни тўлиқ акс эттирмаслигини таъкидлайди. Шу сабаб рейтингни сув хавфсизлигининг тайёр баҳоси эмас, табиий ресурс ва аҳоли сони ўртасидаги нисбат сифатида қабул қилиш керак.

Исландиянинг 445 минг куб метрлик натижаси табиат ва демографиянинг кам учрайдиган уйғунлигини кўрсатади. Аммо сув масаласида ҳақиқий бойлик захиранинг ўзи эмас — уни одамлар, иқтисодиёт ва келажак авлодлар учун тўғри бошқара олишдир. Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқларда улашинг!