Минтақа чанқоқлик ёқасида: Марказий Осиё музликлари эриб кетмоқда...

Марказий Осиё минтақаси ва хусусан Ўзбекистон яқин келажакда жиддий сув тақчиллиги ва иқлим бўҳрони хавфи остида қолмоқда. Бутунжаҳон метеорология ташкилоти (WMO) томонидан эълон қилинган янги ҳалокатли ҳисоботга кўра, минтақамиздаги чучук сув захиралари ва тоғ музликларининг массаси хавотирли суръатларда қисқариб бормоқда. Сўнгги йилларда Тожикистон, Ўзбекистон, Қирғизистон ва Афғонистон сув омборларига келиб тушаётган обиҳаёт ҳажми сезиларли даражада пасайган.

Айниқса, минтақа ҳаёти ва қишлоқ хўжалигининг асосий қон томири бўлган Амударё ва Сирдарё ҳавзаларидаги вазият ўта хавотирли даражага етган: тоғлардаги музликлар йиғаётган захирасига қараганда анча кўпроқ муз йўқотмоқда. Рақамлар даҳшатли — сўнгги 5 йилнинг ўзида тоғ музликлари ўз массасининг нақд 6,2 фоизини йўқотган. Марказий Осиё дарёлари оқимининг 50 фоиздан ортиғи айнан тоғлардаги қор ва музликларнинг эриши ҳисобига шаклланишини ҳисобга олсак, бу жараён яқин йилларда аҳолини ичимлик суви билан таъминлаш ва озиқ-овқат хавфсизлигига тўғридан-тўғри зарба беради.

Хўш, музликларнинг 6,2 фоизга эриб кетиши Ўзбекистон вилоятларидаги далалар ва шаҳарлар сув таъминотига қандай таъсир қилади, Орол денгизи ҳавзаси қандай оқибатларга юз тутади ва бу экологик фалокатни тўхтатиб қолиш мумкинми?

«Музликларнинг 6,2% йўқолиши ва бўшаб бораётган сув омборлари»: WMO ҳисоботининг асосий фактлари

Халқаро метеорологлар ва иқлимшунослар эълон қилган муҳим рақамлар ва таҳлиллар:

• 5 йилда 6,2% муз массаси йўқолди: Марказий Осиёнинг юқори тоғ тизмаларидаги музликлар эриш суръати бўйича табиий тикланиш имкониятидан анча илгарилаб кетди;

• Сув оқимининг 50%+ қисми хавф остида: Минтақадаги икки йирик дарё — Амударё ва Сирдарёнинг ярмидан кўпи айнан шу муз ва қор сувларидан тўйинади;

• Тўрт давлат сув омборларида танқислик: Ўзбекистон, Тожикистон, Қирғизистон ва Афғонистондаги йирик стратегик сув омборларига сув келиши кескин камайди;

• «Эриш — сўнгра қуриш» цикли: Экспертлар дастлабки йилларда музликлар эришидан сув сатҳи кўтарилгандек кўринса-да, яқин келажакда захиралар тугаб, дарёлар саёзланиши ва қуриши бошланишидан огоҳлантирмоқда;

• Амударё ва Сирдарё инқирози: Дарё ҳавзаларида жойлашган миллионлаб гектар экин майдонлари ва саноат тармоқлари сув тақчиллиги муаммосига тўқнаш келмоқда.

Марказий Осиё сув ресурслари: Музликлар ва дарёлар ҳолати таққоси

Минтақадаги гидрологик ўзгаришларнинг қиёсий кўрсаткичлари:

Экология ва геосиёсат экспертизаси: Ўзбекистон сувсизликдан қандай ҳимояланиши керак?

Халқаро гидрологлар ва иқлим таҳлилчиларининг асосий тавсиялари:

• Сувни тежовчи технологияларга оммавий ўтиш: Анъанавий эски далаларни бостириб суғориш усулидан зудлик билан воз кечиш, томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш технологияларини 100 фоиз мажбурий қилиш зарур;

• Минтақавий сув дипломатияси: Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон ўртасидаги сув тақсимоти бўйича келишувларни иқлим ўзгаришининг янги реаллигига қараб қайта кўриб чиқиш ва умумий сув омборлари бошқарувини кучайтириш шарт;

• Каналларни бетонлаштириш ва йўқотишларни камайтириш: Ўзбекистондаги ички сув каналлари бўйлаб филтрланиш ва буғланиш орқали йўқотилаётган 30-40% сувни сақлаб қолиш учун каналларни бетонлаш ишларини тезлаштириш лозим;

• Сувнинг ҳар бир томчисига молиявий баҳо бериш: Аҳоли ва ишлаб чиқариш соҳаларида сувни беҳуда исроф қилишнинг олдини олиш учун ҳисоблагичлар ва қатъий жазо чораларини кучайтириш давр талабига айланмоқда.

Бутунжаҳон метеорология ташкилотининг бу хулосаси Марказий Осиёда сув масаласи оддий табиий ресурс эмас, балки минтақанинг келажаги ва миллий хавфсизлигининг бош омилига айланганини яққол кўрсатди.

Сизнингча, тоғлардаги музликларнинг тез эриши ва дарёларнинг саёзланиши шароитида Ўзбекистонда сувни тежаш учун биринчи навбатда қандай чоралар кўрилиши керак? Далаларда сувни исроф қилишга қарши чекловлар етарли даражада ишлаяптими? Шахсий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва бутун минтақа ҳаётига дахлдор бўлган ушбу ўта муҳим экологик огоҳлантиришни барча яқинларингиз ва ҳамюртларимизга улашинг!