Эрдўғон БМТ минбаридан «Катта бешлик»ни вето ҳуқуқидан маҳрум этишга чақирди

Нью-Йоркда БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессияси доирасида сўзга чиққан Туркия Президенти Ражаб Тоййиб Эрдўғон жаҳон ҳамжамияти ва глобал сиёсат марказларини ларзага солувчи баёнотлар берди. «Анадолу» агентлигининг маълум қилишича, Туркия етакчиси Россия ва Украина ўртасидаги қонли урушни адолатли якунлаш бўйича расмий Анқаранинг қатъий позициясини эълон қилди: «Россия ва Украина ўртасидаги можарога тўхталадиган бўлсак, биз унинг Украинанинг суверенитети ва ҳудудий яхлитлиги тўлиқ сақлаб қолинган ҳолда тугашига чин дилдан умид қиламиз». Эрдўғон Туркия томонларнинг барчаси билан мунтазам алоқаларни давом эттираётганини, Қора денгизда кемалар қатнови хавфсизлигини таъминлаш, озиқ-овқат инқирозига йўл қўймаслик ва можаронинг кенгроқ минтақаларга ёйилишининг олдини олишга интилаётганини урғулади.

Айниқса, Қора денгиздаги савдо кемаларига уюштирилаётган ҳужумларни кескин қоралаб, улар ким томонидан амалга оширилишидан қатъи назар мутлақо қабул қилиб бўлмас ҳаракат эканини билдирди. Бироқ нутқнинг энг инқилобий қисми БМТ тузилмасига қаратилди: Эрдўғон ташкилот Хавфсизлик Кенгашидаги «Доимий бешлик» — АҚШ, Россия, Хитой, Буюк Британия ва Францияни мутлақ «вето» ҳуқуқидан маҳрум этишга, доимий аъзолик институтини бутунлай бекор қилиб, барча ваколатларни тенг ҳуқуқли Бош Ассамблеяга беришга чақирди.

Хўш, Анқаранинг Украина яхлитлиги бўйича ушбу қатъий талаби Кремль билан алоқаларга қандай таъсир кўрсатади, «Дунё бештадан каттадир» шиори остидаги БМТ ислоҳоти амалга ошадими ва Қора денгиз яна глобал дон йўлагига айлана оладими?

«Ҳудудий яхлитлик, Қора денгиздаги ҳужумлар ва вето ҳуқуқини тортиб олиш»: Эрдўғон баёнотининг 5 та асосий нуқтаси

БМТ 81-сессияси минбаридан янграган энг муҳим ташаббуслар:

• Украина суверенитети ва яхлитлиги: Туркия президенти уруш фақат ва фақат Украинанинг халқаро тан олинган чегаралари ва яхлитлиги сақланган ҳолда якунланиши кераклигини очиқ айтди;

• «Катта бешлик»ни ветодан маҳрум этиш: Эрдўғон Россия, АҚШ, Хитой, Буюк Британия ва Франциянинг БМТ Хавфсизлик Кенгашидаги монополияси ва вето ҳуқуқини бекор қилишга чақирди;

• БМТ Бош Ассамблеяси ваколатларини кучайтириш: Туркия «доимий аъзолик» институтидан воз кечиб, қарор қабул қилиш кучини барча давлатлар тенг бўлган Бош Ассамблеяга ўтказишни лобби қилмоқда;

• Қора денгиздаги ҳужумларга чек қўйиш: Савдо ва тижорат кемаларига уюштирилаётган зарбалар қораланиб, денгизда эркин ва хавфсиз сузиш кафолатланиши шартлиги билдирилди;

• Дунёвий озиқ-овқат хавфсизлиги: Анқара глобал очарчилик хавфининг олдини олиш учун денгиз йўллари ва тинчлик музокараларида бош воситачи ролини давом эттиришини тасдиқлади.

Эрдўғоннинг тинчлик ва ислоҳот формуласи: Анқара таклифлари ва мавжуд тизим таққоси

Халқаро хавфсизлик масалалари ва Туркия позициясининг муҳим фарқлари:

Халқаро геосиёсат ва хавфсизлик экспертизаси: Эрдўғон баёноти нимани англатади?

Дипломатик таҳлилчилар ва халқаро муносабатлар экспертларининг хулосалари:

• Москвага очиқ ва принципиал сигнал: Эрдўғон Владимир Путин билан яқин шахсий муносабатларга эга бўлишига қарамай, БМТ минбаридан Украина ҳудудий яхлитлигини яна бир бор очиқ эътироф этди; бу Анқара босиб олинган ерларнинг Россия таркибига қўшиб олинишини ҳеч қачон қонуний деб тан олмаслигининг қатъий тасдиғидир;

• «Дунё бештадан каттадир» (World is bigger than 5) доктринаси: Эрдўғон йиллар давомида илгари суриб келаётган ушбу ғоя ҳозирги геосиёсий инқирозлар (Ғазо қирғини, Украина фожиаси) фонида янада кучлироқ янграмоқда; Хавфсизлик Кенгашидаги 5 давлатдан бири агрессор бўлса ёки вето қўйса, тизим фалаж бўлиб қолаётгани ислоҳотларнинг муқаррарлигини исботламоқда;

• Қора денгиз устидан назорат: Россия ва Украина ўртасида денгиз орқали кемаларга зарбалар берилиши Туркиянинг «Монтрё конвенцияси» доирасидаги минтақавий хавфсизлигига тўғридан-тўғри хавф солади; Эрдўғоннинг қатъий талаби минтақада тижорий кемалар хавфсизлигини таъминлаш учун Анқара денгиздаги назоратни кучайтириши мумкинлигидан далолат беради;

• Глобал Жануб ва Ислом оламининг етакчиси роли: Вето ҳуқуқига қарши чиқиш орқали Эрдўғон Хавфсизлик Кенгашида ҳеч қандай овози бўлмаган мусулмон давлатлари, Африка ва Лотин Америкаси мамлакатларининг норасмий етакчиси ва глобал адолат ҳимоячиси мақомини мустаҳкамламоқда.

Ражаб Тоййиб Эрдўғоннинг БМТ минбаридаги ушбу тарихий нутқи эски дунё бошқарув тизими ўз муддатини ўтаб бўлгани ва тинчлик фақат адолатли янги тартибот билангина келиши мумкинлигини кўрсатди.

Сизнингча, БМТ Хавфсизлик Кенгашининг «Катта бешлиги» ўз вето ҳуқуқидан воз кечиши ва ташкилот тизимини тубдан ислоҳ қилиши мумкинми? Эрдўғон таъкидлаганидек, Украина уруши унинг ҳудудий яхлитлигини сақлаб қолган ҳолда тинчлик билан тугашига ишонасизми? Шахсий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва жаҳон сиёсатини ўзгартиришга қаратилган ушбу стратегик таҳлилни барча дўстларингиз билан баҳам кўринг!