НАТО ҳисоботи: Европа мудофаа бюджети нега АҚШга нисбатан тезроқ ўсмоқда?

Европа қитъаси Иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврдаги энг йирик ва кенг кўламли қайта қуролланиш босқичини бошдан кечирмоқда. Стокҳолм халқаро тинчлик тадқиқотлари институти (SIPRI) ҳамда НАТО альянси томонидан эълон қилинган янги таҳлилий маълумотларга кўра, 2026 йилда Европа давлатларининг умумий ҳарбий харажатлари 574 миллиард еврога етиши кутилмоқда.

Рақамлар таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, атиги беш йил муқаддам — 2021 йилда қитъанинг мудофаа бюджети 283 миллиард еврони ташкил этган бўлса, ўтган қисқа давр ичида харажатларнинг номинал ҳажми нақ 103 фоизга ошган.

ЯИМга нисбат ва АҚШ билан солиштирма динамика

Мудофаа харажатларининг иқтисодиётдаги улуши ҳам тубдан ўзгарди:

• ЯИМ улуши кескин ошди: 2021 йилда ҳарбий харажатлар Европа ялпи ички маҳсулотининг (ЯИМ) ўртача 1,64 фоизини ташкил қилган бўлса, 2026 йил якунларига кўра бу кўрсаткич 2,55 фоизгача кўтарилди;

• Инфратузилма сармоялари: Бундан ташқари, альянсга аъзо давлатлар ЯИМнинг яна 1,4 фоизини ҳарбий инфратузилма, логистика ва умумий хавфсизликни мустаҳкамлашга йўналтирмоқда;

• АҚШдан илдам ўсиш суръати: Сўнгги беш йил ичида Европа ўз ҳарбий харажатларини соф 291 миллиард еврога ошириб, уларни икки баробар кўпайтирди. Таққослаш учун, худди шу даврда АҚШ мудофаа бюджети 28 фоизга (мутлақ қийматда 199 миллиард еврога) ўсган.

Германия етакчи, Болтиқбўйи ва Полшада эса мисли кўрилмаган сакраш

Қитъа давлатлари кесимида молиявий ҳажм бўйича энг катта ўзгариш Германияда кузатилмоқда:

• Берлиннинг 2,6 баробарлик сакраши: Германия умумий ҳарбий харажатлар ҳажми бўйича Европада яққол етакчи бўлиб қолмоқда. Мамлакат ўз мудофаа бюджетини 2021 йилдаги 48 миллиард евродан 2026 йилда 125 миллиард еврогача етказиб, нақ 2,6 баробарга оширди;

• Шарқий қанот рекорди: НАТОнинг шарқий чегараларида жойлашган давлатларда ўсиш янада кескин суръат олди. Полша ҳарбий бюджетини 3,5 баробарга, Эстония 3,6 баробарга, Литва эса нақ 4,3 баробарга ошириб улгурди;

• 5 фоизлик мақсадга биринчи бўлиб эришилди: Полша ва Болтиқбўйи давлатлари 2025 йилги НАТО саммитида белгиланган стратегик маррага — 2035 йилга қадар мудофаа харажатларини ЯИМнинг 5 фоизига етказиш режасига муддатидан анча олдин амалда эришиб бўлди.

Ҳарбий-саноат мажмуаси даромадларининг портлаши

Давлат харидларининг кескин ошиши етакчи мудофаа корпорацияларининг молиявий айланмасида ҳам яққол акс этди:

• Европа саноати: Йиллик айланмаси 1 миллиард евродан ошадиган Европанинг йирик ҳарбий-саноат компаниялари тушуми 2021 йилдаги 104 миллиард евродан 166 миллиард еврога етди;

• АҚШ гигантлари: АҚШ мудофаа корпорацияларининг тушуми эса мазкур даврда 311 миллиард евродан 427 миллиард еврогача кенгайди.

Экспертлар фикрича, НАТО доирасида қабул қилинган янги тартиб — асосий ҳарбий эҳтиёжларга ЯИМнинг 3,5 фоизи, киберхавфсизлик, муҳим инфратузилмани ҳимоя қилиш ва фуқаролик тайёргарлигига эса 1,5 фоиз ажратиш талаби яқин ўн йилликда Европа молиявий тизимининг мудофаа йўналишига муттасил мослашиб боришини таъминлайди.