Қарздорлик эвазига олинган мулклар бўйича катта янгилик жорий этилди

Фото: sangzor.uz

Ўзбекистонда кредит қарздорлигини ундириш ва муаммоли активларни қайта иқтисодий муомалага чиқариш тизимида туб ўзгаришлар амалга оширилмоқда. Президентнинг янги фармони билан судга мурожаат қилмасдан, қарздорликни ўзаро келишув асосида ундиришни рағбатлантириш мақсадида тижорат банклари, улар қошидаги инвестиция компаниялари ва кўчмас мулк харидорлари учун мисли кўрилмаган солиқ имтиёзлари пакети тасдиқланди. Эндиликда банкларга қарз эвазига ихтиёрий топширилган мол-мулкни бозор баҳосида тўғридан-тўғри сотиш, шунингдек, суд ва Мажбурий ижро бюроси (МИБ) чекловларини четлаб ўтиб расмийлаштириш бўйича кенг ваколатлар берилмоқда. Хўш, кимлар қайси солиқлардан озод қилинади, бўлиб-бўлиб тўлашда ҚҚС қандай ҳисобланади ва бу ислоҳот кўчмас мулк бозорига қандай таъсир кўрсатади? Мақола охирида эса асосий интрига — нотариусларга берилган ноёб ҳуқуқлар, активларни муомалага қайтариш механизми ва қарорнинг тўлиқ моҳияти бўйича барча тафсилотларни маълум қиламиз.

2030 йилгача солиқ таътиллари: Кимлар ва қандай имтиёзларга эга бўлади?

Янги ҳужжатга мувофиқ, 2030 йил 1 январга қадар қарз эвазига қабул қилинган объектларга нисбатан қатор молиявий енгилликлар амал қилади:

• Банклар учун 6 ойлик имтиёз: Қарздорлик эвазига кўчмас мулк объектларини ўз балансига қабул қилиб олган тижорат банклари мол-мулк ва ер солиғини тўлашдан 6 ой муддатга озод этилади;

• Инвестиция компанияларига 1 йиллик муддат: Банклар муассислигида ташкил этилган инвестиция компаниялари балансига олинган мулклар учун ушбу имтиёз қабул қилинган кундан бошлаб 12 ой давомида кучда бўлади;

• Харидорларни рағбатлантириш: Мазкур кўчмас мулкларнинг тўлиқ қийматини тўлаб сотиб олган янги эгалари ҳам 12 ой муддатга мол-мулк ва ер солиғидан тўлиқ озод қилинади;

• Бизнес учун ҚҚС енгиллиги: Агар юридик шахс қарзини ёпиш учун мулкини ихтиёрий топшириш тўғрисида шартнома имзоласа, ушбу корхона ушбу битим бўйича қўшилган қиймат солиғини (ҚҚС) тўламайди;

• Маржадан ҚҚС ҳисоблаш: Банк мол-мулкни 1 йилдан ортиқ муддатга бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан сотганда, ҚҚС мулкнинг умумий баҳосидан эмас, фақат сотиш қиймати билан баланс қиймати ўртасидаги ижобий фарқдан (маржадан) ҳисобланади.

«Қарз эвазига олинган кўчмас мулк узоқ вақт давомида банк балансида ‘музлаб’ ётмаслиги керак. Солиқ имтиёзлари бу активларни тезроқ бозорга қайтаришнинг энг самарали воситасидир», — дея таъкидланмоқда иқтисодий шарҳларда.

Тўғридан-тўғри сотувлар ва МИБ тақиқларини четлаб ўтиш тартиби

Қарздорликни суддан ташқари тартибда тезкор ҳал қилиш учун давлат иштирокидаги банкларга қўшимча қулайликлар яратилмоқда:

• Мол-мулкни бозор қийматида тўғридан-тўғри сотиш: Ихтиёрий топширилган мулкларни ортиқча бюрократиясиз, тўғридан-тўғри бозор баҳосида кредитга, лизингга ёки бўлиб-бўлиб тўлаш шартлари асосида сотишга расман рухсат берилди;

• Нотариусларга берилган фавқулодда ваколат: Агар қарздорнинг солиқлар ёки мажбурий тўловлар бўйича қарзлари сабабли мулкка солиқ органлари ёхуд Мажбурий ижро бюроси (МИБ) томонидан тақиқ қўйилган бўлса ҳам, мулк банкка берилаётганда нотариуслар битимларни эркин тасдиқлай олади;

• Кадастр рўйхатидан ўтказиш: Кадастр агентлиги ушбу тоифадаги кўчмас мулкларга бўлган ҳуқуқларни муаммосиз давлат рўйхатидан ўтказиб беради;

• ДАВАдаги активларни қайтариб олиш: Банклар томонидан Давлат активларини бошқариш агентлигига реализация учун берилган мулк ёки улушлар 1 йил ичида сотилмаса, банк сўрови билан қайта балансга қайтариб олинади.

Миллий иқтисодиётга кутилаётган таъсир

Кўпчилик тадбиркорлар ва молия мутахассисларини қизиқтирган энг муҳим масала — мазкур янги механизмнинг амалий фойдаси ва бозорга кўрсатадиган ижобий таъсиридир. Энг муҳим хулоса шундаки, суд жараёнлари йиллаб чўзилиши ва оғир бож тўловлари туфайли авваллари «музлаб» ётган юзлаб миллиард сўмлик гаров мулклари эндиликда бир неча ҳафта ичида муомалага чиқарилади. Бу чора банкларнинг муаммоли кредитлар (NPL) улушини кескин камайтиришга, бизнес субъектларини суд харажатларидан қутқариб қолишга ҳамда кўчмас мулк бозорида таклиф ва инвестиция фаоллигини оширишга хизмат қилади.

Сизнингча, қарз эвазига олинган мол-мулкларни судсиз ва тўғридан-тўғри сотиш амалиёти кредит олувчи тадбиркорлар учун қулайлик яратадими ёки банкларнинг таъсирини ҳаддан ташқари ошириб юборадими? Бўлиб-бўлиб тўлаш ва солиқ имтиёзлари кўчмас мулк нархларига қандай таъсир кўрсатади деб ўйлайсиз? Ўз фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва ушбу муҳим иқтисодий янгиликни ҳамкасбларингиз ҳамда тадбиркор дўстларингизга улашинг!