Давлат муассасалари фаолиятига кескин чеклов: Янги муассасалар ташкил этиш тақиқланади

Ўзбекистонда иқтисодиётда давлат иштирокини қисқартириш, соғлом рақобат муҳитини кучайтириш ва хусусий секторнинг эркин фаолият юритишини таъминлаш мақсадида навбатдаги кенг кўламли ислоҳотлар даври бошланди. Президентнинг янги тасдиқланган фармони билан тижорат йўналишида фаолият юритувчи давлат муассасаларини тубдан қайта ташкил этиш ва рақобат мавжуд тармоқларда янги муассасалар очилишига қатъий чеклов қўйиш белгиланди. Шу билан бирга, давлат корхоналари таркибидаги носоҳавий активлар оммавий савдоларга чиқарилади ҳамда тадбиркорлар учун сунъий интеллект ёрдамида тайёр инвестиция лойиҳалари ишлаб чиқилади. Хўш, қайси давлат ташкилотлари акциядорлик ёки масъулияти чекланган жамиятларга айлантирилади, кимларга чекловлар тааллуқли эмас ва хусусийлаштиришда қандай янги енгиллик жорий этилмоқда? Мақола охирида эса асосий интрига — 1 октябрдан кучга кирувчи қимматли қоғозлар бўйича янги талаблар ва ҳужжатнинг барча тафсилотларини маълум қиламиз.

Тижоратчи муассасаларга якун ва янги тақиқлар

Давлат бошқарувини ихчамлаштириш ва бозорда монополияга йўл қўймаслик мақсадида қатор мажбурий талаблар киритилмоқда:

• 2026 йил 1 декабргача бўлган муддат: Тижорат фаолияти билан шуғулланиб келаётган барча давлат муассасалари белгиланган муддатга қадар тўлиқ хўжалик жамиятларига (МЧЖ ёки АЖ) айлантирилиши шарт;

• Истисно тоифалар: Фақат давлат бошқаруви, ижтимоий-маданий соҳалар ёки тижоратчиликдан иборат бўлмаган вазифаларни бажарадиган давлат ташкилотлари аввалги мақомида қолади;

• Янги муассасалар очишга тақиқ: Рақобат муҳити мавжуд бўлган ҳар қандай соҳада Давлат бюджетидан маблағ олмайдиган янги давлат муассасаларини ташкил этиш расман таъқиқланади (мудофаа, давлат хавфсизлиги ва Президент қарорларида кўрсатилган ҳолатлар бундан мустасно);

• Носоҳавий муассасалар савдога: Давлат иштирокидаги йирик корхоналар тизимида муассаса кўринишида фаолият олиб бораётган барча носоҳавий ташкилотлар тизимдан чиқарилиб, хўжалик жамиятларига айлантирилган ҳолда оммавий аукционларга қўйилади.

«Давлат бизнес билан рақобатлашмаслиги керак. Рақобат шаклланган соҳаларда хусусий секторга кенг йўл очилиши иқтисодий самарадорликнинг ягона кафолатидир», — дея таъкидламоқда иқтисодий таҳлилчилар.

Муҳофаза зоналаридаги ерлар ва сунъий интеллект лойиҳалари

Ислоҳотлар доирасида инвесторлар ва маҳаллий тадбиркорларга қулай шароитлар яратиш назарда тутилган:

• Муҳофаза зоналаридаги ерларни хусусийлаштириш: Агар хусусийлаштирилаётган объектга тегишли ер майдонининг бир қисми йўллар ёки муҳандислик-коммуникация тармоқлари муҳофаза зонасига тушиб қолган бўлса, эндиликда бу тўсиқ бўлмайди — ернинг хавфсиз зонадан ташқаридаги қисмини мулк сифатида хусусийлаштиришга тўлиқ рухсат этилади;

• Сунъий интеллектли «лойиҳалар фабрикаси»: Давлат улуши мавжуд тижорат банклари туманлардаги тадбиркорларга сунъий интеллект технологияларидан фойдаланган ҳолда тайёр бизнес таклифларини тақдим этади. Ушбу бизнес ташаббуслар, биринчи навбатда, савдога чиқарилган бўш давлат мулки ва ер участкалари негизида ҳаётга татбиқ этилади.

1 октябрдан бошланувчи қатъий назорат

Кўпчилик молия мутахассислари ва бозор иштирокчиларини қизиқтирган энг муҳим масала — давлат улушига эга корхоналарнинг шаффофлигини ошириш механизмидир. Энг муҳим хулоса шундаки, 2026 йил 1 октябрдан бошлаб устав капиталида давлат улуши 50 фоиздан ортиқ бўлган юридик шахслар, шунингдек, уларнинг улуши 50 фоиздан ортиқни ташкил этувчи шўъба корхоналарга тегишли қимматли қоғозларга бўлган ҳуқуқлар фақат Қимматли қоғозлар марказий депозитарийси томонидан ҳисобга олинади. Бу чора корпоратив бошқарувда коррупциявий омилларни йўқотиш ва давлат активларини ноқонуний чиқариб кетиш хавфига тўлиқ чек қўйишга хизмат қилади.

Сизнингча, тижорат билан шуғулланувчи давлат муассасаларининг хусусийлаштирилиши ва бозордан чиқарилиши аҳолига кўрсатилаётган хизматлар сифатига қандай таъсир кўрсатади? Банклар томонидан сунъий интеллект ёрдамида тақдим этиладиган бизнес лойиҳалар ҳудудларда тадбиркорлик ривожини жадаллаштира оладими? Ўз фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва ушбу муҳим иқтисодий янгиликни ҳамкасбларингиз ҳамда тадбиркорларга улашинг!