Камбағал деб масхара қилинган қария вафотидан кейин бутун қишлоқни ҳайратда қолдирди

Қишлоқда ҳамма уни камбағал, ҳеч кимга кераги йўқ, умрини бекорга ўтказган қария деб биларди. Эски кийимда юрар, қишда ҳам бир хил эски пальтосини кийиб олар, бозордан энг арзон маҳсулотларни сотиб оларди. Айримлар унинг устидан кулар, баъзилар эса ҳатто салом беришни ҳам ортиқча деб ҳисобларди.

Аммо қария вафот этганидан кейин унинг уйидан топилган биргина дафтар бутун қишлоқ аҳлини лол қолдирди. Ундаги исмлар ва ёзувлар одамларнинг у ҳақидаги тасаввурини бутунлай ўзгартириб юборди.

Қариянинг исми Солиҳ ота эди. У қишлоқ четидаги кичик, томидан ёмғир ўтказадиган эски уйда ёлғиз яшарди. Хотини бир неча йил аввал вафот этган, фарзандлари эса бўлмаган. Шу сабабли одамлар унинг ҳаётини ҳеч қандай мазмунга эга эмасдек кўришарди.

Солиҳ ота ҳар куни эрталаб ҳовлисини супурар, бир пиёла чой ичиб, кейин қишлоқ дўконига йўл оларди. У ердан бироз нон, чой ва энг арзон озиқ-овқатларни харид қиларди. Кийимлари ҳам анча эскирган, пойабзалининг таги эса бир неча марта ямалган эди.

Қишлоқдаги айрим ёшлар уни кўрганда ҳазиллашишни яхши кўришарди.

— Солиҳ ота, қачон бойиб кетасиз? Ҳали ҳам шу эски пальтодамисиз? — деб кулишарди улар.

Қария эса хафа бўлмас, фақат жилмайиб қўярди.

— Болам, одамнинг бойлиги кийимида эмас, кўнглида бўлади, — дерди у.

Бу гапни эшитганлар янада қаттиқроқ кулишарди. Улар учун Солиҳ ота шунчаки ҳаётдан орқада қолган, ҳеч қандай мулки ва бойлиги бўлмаган одам эди.

Ҳеч ким билмаган сирли одат

Солиҳ ота ҳар ойнинг бошида қишлоқдан шаҳарга кетарди. Қўлида кичик мато халта бўлар, кечга яқин яна уйига қайтиб келарди.

Бир куни дўкончи ундан сўради:

— Ота, шаҳарга нима қилиб борасиз? Пенсиянгизнинг ярми йўлга кетади-ку!

— Бир-иккита ишим бор, болам, — деб қисқа жавоб берди қария.

Аслида эса Солиҳ ота ҳар ой шаҳардаги мактаб-интернатга бориб, эҳтиёжманд болалар учун пул қолдириб кетарди. Унинг хотини вафот этганидан кейин ўзини бутунлай ёлғиз ҳис қилган кунлари кўп бўлган. Ана шу пайтларда у бир қарорга келганди: агар ўз фарзанди бўлмаса, бошқа болаларнинг келажагига оз бўлса-да ҳисса қўшади.

У бу ҳақда ҳеч кимга гапирмасди. Чунки яхшиликни одамлар мақтасин деб эмас, кимнингдир ҳаёти енгиллашсин деб қилиш керак, деб ҳисобларди.

Қишлоқдаги кам таъминланган бир оиланинг ўғлига мактаб формаси олиб берган ҳам, оғир касал бўлиб қолган қўшнисининг даволаниши учун пул ташлаб кетган ҳам Солиҳ ота эди. Бир неча йил аввал ёнғинда уйидан айрилган оилага ҳам у ёрдам берганди.

Лекин бу ишларнинг бирортасини ўз номидан қилмаган. Пулни кўпинча воситачилар орқали бериб, ёрдам олганлар кимдан миннатдор бўлишини ҳам айтмасликни сўраган.

Шу боис қишлоқ аҳли унинг ҳақиқий ҳаётидан мутлақо бехабар эди.

Қариянинг сўнгги кунлари

Вақт ўтиб, Солиҳ ота анча қариб қолди. Юришлари секинлашди, соғлиғи ҳам ёмонлашди. Бир неча кун дўконга чиқмай қолганидан кейин қўшниси унинг ҳолидан хабар олиш учун уйига кирди.

Қария тўшакда ётарди. Унинг ёнида яримта нон ва совиб қолган чой бор эди.

— Ота, нега ҳеч кимни чақирмадингиз? Дориларингизни олиб келайми? — деб сўради қўшниси.

— Ҳечқиси йўқ, болам. Бироз чарчадим, холос, — деди Солиҳ ота.

Қўшниси уни шифокорга олиб боришни таклиф қилди. Аммо қария бош чайқади.

— Менга энди кўп нарса керак эмас. Фақат бир илтимосим бор. Агар менга бирор нарса бўлса, уйимдаги эски сандиқни очинглар. Унда бир дафтар бор. Уни мактаб директорига етказинглар.

Бу гапга қўшниси унчалик эътибор бермади. Қариянинг ёлғизлиги туфайли шундай гапираётгандир, деб ўйлади.

Орадан икки кун ўтиб, Солиҳ ота оламдан кўз юмди.

Эски сандиқдан чиққан дафтар

Қариянинг жанозасига қишлоқ аҳлининг кўпчилиги келди. Аммо унинг вафотидан қаттиқ қайғурганлар кўп эмасди. Кимдир «Яхши одам эди», деди, яна кимдир «Ёлғиз ўтиб кетди», деб қўйди.

Жанозадан кейин қўшниси марҳумнинг илтимосини эслади. Уйдаги эски сандиқни очиб, ичидаги буюмларни бирма-бир кўздан кечира бошлади.

У ерда бир нечта эски кийим, хотинининг сурати, сарғайган хатлар ва қалин дафтар бор эди.

Дафтарнинг биринчи саҳифасида қуйидаги ёзув битилганди:

«Агар бу дафтарни ўқиётган бўлсангиз, демак, мен энди йўқман. Мендан қолган нарсаларни ўзим учун эмас, бошқаларнинг келажаги учун ишлатишингизни истайман».

Қўшниси дафтарни варақлай бошлади. Биринчи саҳифаларда одамларнинг исмлари ва уларга берилган ёрдам миқдори ёзилганди.

Унда қишлоқдаги ўнлаб оилалар, мактаб ўқувчилари, даволанишга муҳтож инсонлар ва ишсиз қолган одамларнинг исмлари бор эди.

Энг ҳайратланарлиси, дафтарда ёзилган айрим оилаларнинг фарзандлари бугун олий маълумотли мутахассис, шифокор ва ўқитувчи бўлиб етишганди.

Қўшниси дафтарни олиб, мактаб директорига борди.

Бутун қишлоқни лол қолдирган ҳақиқат

Мактаб директори дафтарни ўқиб чиққач, узоқ вақт жим қолди. Кейин кўзларига ёш келиб, бир воқеани эслади.

Бир неча йил аввал мактабда ўқиётган бир боланинг отаси вафот этган, онаси эса уни ўқитишга қийналиб қолганди. Боланинг ўқишдан чиқиб кетиш хавфи бор эди. Ўшанда номаълум бир инсон мактабга келиб, боланинг бутун ўқув харажатларини ўз зиммасига олганди.

Бу инсон Солиҳ ота экан.

Директор дафтардаги бошқа исмларни ҳам таниди. Уларнинг орасида бугун қишлоқда ҳурматга сазовор бўлган бир нечта инсонлар бор эди.

Кечқурун қишлоқ марказида одамлар йиғилди. Директор Солиҳ отанинг йиллар давомида қилган яхшиликлари ҳақида гапирди. Дафтардаги маълумотлар ўқилган сари одамлар бир-бирига қараб, ҳайратдан бош чайқарди.

— Бу мумкин эмас! Ахир у ўзи ҳам камбағал эди-ку! — деди бир киши.

Шунда директор дафтарнинг охирги саҳифасини очди.

У ерда Солиҳ отанинг ўз қўли билан ёзган сўнгги гаплари бор эди:

«Мен бой бўлишни истамадим, деб ўйламанг. Мен ҳам бой бўлишни хоҳлаганман. Лекин бир нарсани тушундим: пулни фақат ўзинг учун йиғсанг, у сен билан бирга қолади. Агар уни бировнинг келажагига сарфласанг, сен кетганингдан кейин ҳам яшайди.

Одамлар мени камбағал деб ўйлашди. Майли, шундай деб ўйлайверишсин. Менинг бойлигимни ҳеч ким кўрмаса ҳам, ёрдамим теккан бир боланинг юзидаги табассум мен учун етарли эди».

Бу сўзлардан кейин йиғилганлар орасида оғир сукунат чўкди.

Айниқса, қарияни кўп масхара қилган ёшлар бошларини эгиб қолишди. Улар бир вақтлар эски пальтоси ва ямоқ пойабзали устидан кулган инсон аслида ўзлари ҳеч қачон эришмаган бойликка эга бўлганини энди англашганди.

Унинг энг катта мероси пул эмасди

Орадан бир неча кун ўтиб, қишлоқ аҳли Солиҳ отанинг уйини таъмирлашга қарор қилди. Аммо унинг дафтаридаги сўнгги истак бошқача эди: уй сотилмасин, унда эҳтиёжманд болаларга ёрдам бериш учун кичик жамғарма ташкил этилсин.

Мактаб директори, қўшнилар ва қария ёрдам берган оилалар бирлашиб, унинг номида хайрия жамғармасини ташкил қилишди.

Энг қизиғи, бир вақтлар Солиҳ отани масхара қилган йигитлар ҳам бу ишга биринчи бўлиб ёрдам беришди. Улар энди қариянинг исмини ҳурмат билан тилга оладиган бўлишди.

Қишлоқда унинг ҳақидаги гаплар узоқ вақт давом этди. Одамлар бир-бирига унинг эски пальтоси, кичик уйи ёки камтарона турмушини эмас, балки ҳеч ким билмаган саховатини айтиб беришарди.

Солиҳ ота ҳаётлигида бой деб танилмади. Унинг номи ҳам катта лавозимлар ёки мол-дунё билан боғланмади. Аммо у вафотидан кейин бутун қишлоққа бир ҳақиқатни англатиб кетди:

Инсоннинг қанчалик бой эканини унинг уйи, кийими ёки чўнтагига қараб эмас, у кетганидан кейин дунёда қанча яхшилик қолганига қараб баҳолаш керак.