Шэньчжэндаги «катта учлик» саммити хавф остида: Трамп ва Си Цзиньпин келиша олмаяпти

Дунёнинг уч йирик ядровий давлати — АҚШ, Россия ва Хитой раҳбарларининг ноябрь ойида Шэньчжэнда ўтказилиши режалаштирилган тарихий учрашуви барбод бўлиш ёқасида турибди. The Wall Street Journal маълумотларига кўра, Вашингтон ва Пекин музокаралар формати ҳамда кун тартиби бўйича жиддий зиддиятга дуч келди. АҚШ Президенти Дональд Трамп, РФ Президенти Владимир Путин ва Хитой Раиси Си Цзиньпин ўртасидаги АТЭС саммити доирасидаги учрашув катта сўроқ остида қолмоқда.

«Қатъий сценарий» ва «эркин баҳс»: Томонлар нимани талаб қилмоқда?

Келишмовчиликнинг марказида мулоқотнинг шакли ётибди. Пекин томони ҳар қандай тасодиф ва кутилмаган баҳслардан қочиш учун учрашувни олдиндан 100 фоиз ёзиб олинган сценарий асосида ўтказиш шартини қўймоқда. Унга кўра, етакчилар фақат тайёр баёнотларни ўқиб бериши, эркин савол-жавоб ва муҳокамаларга деярли ўрин қолмаслиги керак.

Трамп маъмурияти эса, аксинча, протоколдан холи, жонли ва эркин фикр алмашинувини талаб қилмоқда. АҚШ томонининг фикрича, бундай қаттиқ регламент Си Цзиньпиннинг тўғридан-тўғри очиқ мулоқотга тайёр эмаслигидан далолат беради.

«Си Цзиньпин учун бундай учрашув ҳаддан ташқари хавфли ва олдиндан айтиб бўлмайдиган жараён. Пекин ушбу саммитдан фақат муваффақиятли суратлар ва тарғибот эффектини олишни, аммо жонли баҳсдаги ноқулайликлардан бутунлай халос бўлишни истамоқда».

— Курт Кэмпбелл, Asia Group консалтинг компанияси раҳбари, АҚШ Давлат котибининг собиқ биринчи ўринбосари.

Бош тўсиқ: Ядровий арсенал ва янги пакт муаммоси

Иккинчи ва энг оғир тўсиқ — қуролланиш устидан назорат масаласидир. Россия ва АҚШ ўртасидаги стратегик ҳужумкор қуролларни чеклаш бўйича охирги битим (СНВ-III) муддати 2026 йил 5 февралда расман тугаган. Оқибатда дунёда ядровий арсеналларни чеклаб турувчи ҳеч қандай ҳужжат қолмади.

Трамп ҳамда Давлат котиби Марко Рубио янги битимга албатта Хитойни ҳам қўшиш кераклигини ва Шэньчжэнда айнан шу мавзу ҳал қилинишини очиқ айтмоқда. Бироқ расмий Пекин бу масалани уч томонлама муҳокама қилишдан қатъиян бош тортди. Хитойнинг асосий хавотири — ўз ядровий захиралари ҳажми жиҳатидан АҚШ ва Россиядан сезиларли даражада кам бўлган ҳолатда шартнома билан чекланиб қолишдан қўрқишидадир.

Си Цзиньпиннинг эҳтиёткорлиги ва Кремлнинг кутиш позицияси

Хитой раҳбариятининг бу қадар эҳтиёткор бўлиши бежиз эмас. Кузатувчиларга кўра, 2027 йил охирида бўлиб ўтадиган Хитой Коммунистик партиясининг XXI съезди арафасида Си Цзиньпин учун ҳар қандай сиёсий ва имижвий риск жиддий салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Шу сабабли Пекин уч томонлама кескин баҳсдан кўра, Вашингтон ва Москва билан алоҳида икки томонлама учрашувлар ўтказиб, ҳар биридан ён беришларни талаб қилишни маъқул кўрмоқда.

Кремль ҳам вазиятни диққат билан кузатмоқда. РФ Президенти матбуот котиби Дмитрий Песков 8 ноябрда уч пойтахт кун тартиби бўйича таклиф алмашаётганини, айрим мавзулар бир томон учун жуда муҳим бўлса, бошқаси учун номаъқул бўлиб қолаётганини таъкидлади. Президент ёрдамчиси Юрий Ушаковнинг сўзларига кўра, саммит бўлиб ўтиши учун дастлаб томонлар кун тартиби бўйича муросага келиши шарт. 18—19 ноябрь кунлари АТЭС доирасидаги учрашув амалга ошадими ёки саммит фақат протокол суратлари билан якун топадими — бу яқин кунларда аниқ бўлади.

Сизнингча, Хитой ядровий чекловлар бўйича янги шартномага қўшилиши керакми ёки Пекин ўз арсеналини оширишда ҳақлими? Фикрингизни изоҳларда билдиринг.