Нейротехнологиялар инқилоби: Мия имплантлари лабораториядан амалиётга кўчмоқда

Инсон мияси ва компьютер ўртасидаги бевосита алоқани таъминловчи Браин-Компутер Интерфасе (БСИ) технологиялари сўнгги икки йил ичида кескин ривожланиш босқичига қадам қўйди. Клиник тадқиқотлар ва тиббий дастурлар таҳлилига кўра, миясига электродлар ўрнатилган инсонлар сони икки баравардан зиёдга ортиб, қарийб 150 нафарга етди. Бу рақамлар технологиянинг ёпиқ лаборатория тажрибаларидан реал тиббий амалиётга ўтаётганидан далолат беради. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Ушбу тизимлар миянинг электр фаоллигини ўқиб, уларни рақамли қурилмалар учун тушунарли буйруқларга ёки сунъий нутққа айлантириб беради. Мазкур технологиянинг энг ёрқин намуналаридан бири сифатида Кейси Харрелл исмли беморнинг ҳолатини келтириш мумкин. Ён амиотрофик склероз (АЛС) касаллигидан азият чекувчи ушбу шахс Калифорния университети олимлари томонидан ишлаб чиқилган имплант туфайли фалажликка қарамай, яна "гапириш" ва рақамли хизматлардан фойдаланиш имкониятига эга бўлди.

Нутқни тиклаш ва рақамли мулоқот

БСИ тизимларининг ишлаш механизми мураккаб жараённи ўз ичига олади. Мия пўстлоғига ўрнатилган электродлар инсон гапиришга ҳаракат қилганида ҳосил бўладиган сигналларни қайд этади. Сўнгра махсус алгоритмлар ушбу маълумотларни фонемаларга — нутқнинг асосий товуш бирликларига ажратади ва сунъий овоз ёрдамида нутқни синтез қилади. Кейси Харрелл мисолида тизим ҳатто унинг касалликдан олдинги овоз ёзувларидан фойдаланиб, клонлаштирилган шахсий овозида сўзлаш имконини берган.

Ҳозирги кунда ушбу соҳада нафақат АҚШ, балки Хитой ҳам етакчиликка интилмоқда. iXBT.com маълумотларига кўра, Neuralink, Сйнчрон, Пресисион Неуроссиенсе ва Хитойнинг Неуракле каби компаниялари клиник синовларни кенгайтирмоқда. Хитойда ҳатто бундай тизимлардан тиббий мақсадларда фойдаланиш бўйича дастлабки расмий рухсатномалар берила бошланди. Бу эса глобал миқёсда нейротехнологик пойга бошланганини англатади.

БСИ технологиялари инвазивлик даражасига кўра бир неча турга бўлинади:

• Тўлиқ имплантация қилинадиган тизимлар (электродлар бевосита мия ичига жойлаштирилади);
• Кам инвазив ечимлар (мия пўстлоғи юзасига ўрнатилади);
• Ташқи датчиклар (бош суяги устидан сигналларни ўқийди).

Мия ичига чуқурроқ кириб бориш сигналнинг аниқлигини оширса-да, бу жараён юқори тиббий хавфлар билан боғлиқ. Шунга қарамай, орқа мия жароҳати ёки нейродегенератив касалликлар туфайли мулоқот қобилиятини йўқотган беморлар учун бу технология ҳаёт сифатини тубдан яхшилашнинг ягона йўли бўлиб қолмоқда.

Келажакдаги муаммолар ва истиқболлар

Технологиянинг ривожланиши билан тизимларга янги функциялар, жумладан, шахсий дахлсизлик режимлари ва нутқ фильтрлар ҳам қўшилмоқда. Масалан, замонавий алгоритмлар беморнинг тасодифий ҳақоратли сўзлар ёки кераксиз товушларни чиқаришидан ҳимоя қилувчи механизмларга эга. Бу эса сунъий интеллект ва нейробиология уйғунлигининг юксак намунасидир.

Бироқ, соҳада ҳали ечимини кутаётган муаммолар ҳам талайгина. Имплантларнинг узоқ муддатли ишончлилиги ва нима учун айрим беморларда вақт ўтиши билан қурилмалар ишлашдан тўхташи каби саволлар очиқ қолмоқда. Шунга қарамай, БСИ технологиялари экспериментал босқичдан ўтиб, тиббиёт ва ҳисоблаш тизимлари чорраҳасида янги даврни бошлаб бермоқда.