Сунъий интеллект меҳнат бозорига қандай таъсир қилади: Иқтисодчилар хавотирда

Дунёнинг етакчи иқтисодчилари, жумладан, 16 нафар Нобел мукофоти совриндорлари ҳамда OpenAI ва Anthropic каби технологик гигантларнинг бош иқтисодчилари замонавий иқтисодиёт сунъий интеллект (СИ) меҳнат бозорига кўрсатаётган таъсирини баҳолаш учун етарли маълумотларга эга эмаслигини расман тан олдилар. Экспертлар томонидан эълон қилинган "Ве Муст Акт Нов" (Биз ҳозир ҳаракат қилишимиз керак) деб номланган баёнотда, технологиялар ривожи уларнинг оқибатларини ўрганиш тезлигидан анча илгарилаб кетгани таъкидланади. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Виржиния университети иқтисодиёт профессори Антон Коринекнинг сўзларига кўра, айни дамда иқтисодиёт фани йирик технологик ўзгаришларни кузатиш учун зарур воситаларсиз таҳлил қилишга уринмоқда. "Биз қуюқ туманда ҳаракатланяпмиз ва кейин нима бўлишини башорат қилиш ўта мураккаб", — дея таъкидлади у. Бу ҳолат нафақат глобал бозорлар, балки Ўзбекистон каби рақамли иқтисодиётга ўтаётган давлатлар учун ҳам долзарб ҳисобланади, чунки кутилмаган ўзгаришлар бандлик даражасига кескин таъсир қилиши мумкин.

Таҳлил усулларидаги ноаниқликлар

Ҳозирги вақтда касбларнинг сунъий интеллект таъсирига қай даражада мойиллигини ўлчашнинг ягона ва аниқ тизими мавжуд эмас. Аполло Глобал Манагемент бош иқтисодчиси Торстен Слокнинг маълумотига кўра, ушбу кўрсаткични баҳолашнинг камида бешта турли методикаси бор ва уларнинг натижалари бир-биридан тубдан фарқ қилади. Баъзи таҳлиллар фойдаланувчиларнинг Claude ёки Microsoft Copilot каби тизимларга бўлган реал сўровларини ўрганса, бошқалари мутахассислар ёрдамида касбларни автоматлаштиришнинг назарий имкониятларини баҳолайди.

Ушбу фарқлар, айниқса, автоматлаштириш хавфи юқори бўлган соҳаларда — колл-марказ операторлари, солиқ ҳужжатларини тайёрловчи мутахассислар ва матн муаллифлари фаолиятида яққол кўзга ташланмоқда. Иқтисодчиларнинг фикрича, мавжуд баҳолашларда сунъий интеллектнинг техник имкониятлари билан ишчиларнинг ушбу технологиядан реал фойдаланиш даражаси кўпинча аралаштириб юборилмоқда. Назарий моделлар технологияни жорий этиш харажатларини ва компанияларнинг уларни қабул қилишга тайёрлигини ҳисобга олмайди.

Меҳнат бозоридаги илк ўзгаришлар

Массачусетс технология институти профессори Дарон Ажемоğлу аввалроқ сунъий интеллект туфайли унумдорликнинг кескин ошиши ҳақидаги оптимистик башоратларни танқид қилган эди. Бироқ, у ҳозирда меҳнат бозорида қисқа муддатли силкинишлар эҳтимоли юқори эканлигини таъкидлаб, СИ ривожланишини жамият ва ишчилар учун фойдали бўладиган йўналишга буриш зарурлигини қўллаб-қувватламоқда.

Аниқроқ маълумотлар олиш мақсадида Стенфорд иқтисодчиси Эрик Брйнжолфссон томонидан ишлаб чиқилган Канариес Дашбоард тизими 730 дан ортиқ касбдаги 4,6 миллион ишчини реал вақт режимида кузатиб бормоқда. Лойиҳанинг дастлабки хулосалари хавотирли:

• СИ таъсири юқори бўлган соҳаларда 22 ёшдан 25 ёшгача бўлган ёшларнинг бандлиги йилига 4 фоиздан кўпроққа қисқармоқда.
• Умумий меҳнат бозори ҳозирча барқарор кўринса-да, ёш мутахассислар учун кириш тўсиқлари кучаймоқда.
• Технологиянинг реал таъсири фақат тизимли мониторинг орқали аниқланиши мумкин.

Экспертлар хулосасига кўра, агар ҳозирдан мониторинг тизимлари яратилмаса, сунъий интеллектнинг салбий оқибатлари фақат ўзгаришлар ортга қайтмас тус олгандан кейингина маълум бўлади. Бу эса бутун дунё ҳукуматлари ва иқтисодий ташкилотларидан технологик тараққиёт билан бир қаторда, унинг ижтимоий-иқтисодий таъсирини ўрганишга кўпроқ ресурс ажратишни талаб қилади.