БМТдан жиддий огоҳлантириш: Фарғона водийси «ўта заиф» сейсмик ҳудудлар қаторида

Ер силкинишлари барча табиий офатлар ичида энг кўп ўлимга сабаб бўлувчи омил бўлиб қолмоқда. БМТ томонидан эълон қилинган янги мақолада Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистоннинг айрим ҳудудлари Жанубий Кавказ мамлакатлари қаторида жуда юқори сейсмик хавфли зонага киритилди.

Zamin.uz ушбу хавотирли баёнот ва олимларнинг халқаро миқёсдаги хулосаларини тақдим этади.

Энг кўп ўлимга сабаб бўлаётган офат

Сўнгги чорак асрдаги рақамлар вазият нақадар жиддий эканини кўрсатмоқда. БМТ маълумотларига кўра, 2000 йилдан 2023 йилгача бўлган даврда табиий офатлар оқибатида юз берган барча ўлим ҳолатларининг ярмидан кўпи айнан зилзилалар ҳиссасига тўғри келган. Бугунги кунда Европа ва унга чегарадош минтақаларда миллионлаб инсонлар кучли ер силкинишларига бардош бера олмайдиган эски ёки сифатсиз биноларда яшашда ва тиббий ёрдам олишда давом этмоқда.

Марказий Осиё ва Фарғона водийси хавф остида

Европа ва Марказий Осиё минтақасида дунёнинг иккита энг йирик сейсмик белбоғи жойлашган бўлиб, хавф даражаси география бўйича қуйидагича тақсимланган:

• Ўта юқори хавфли ҳудудлар: Қирғизистон ва Тожикистоннинг деярли бутун ҳудуди.

• Юқори хавфли туманлар: Қозоғистон, Туркманистон ва Ўзбекистоннинг айрим ҳудудлари (Жанубий Кавказ давлатлари билан бир қаторда).

• Фарғона водийси — «ўта заиф» зона: Бир вақтнинг ўзида уч давлат — Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон ҳудудини қамраб олган ҳамда қарийб 11 миллион аҳоли истиқомат қиладиган Фарғона водийси сейсмик жиҳатдан энг заиф ва хавфли нуқта сифатида алоҳида қайд этилган.

Истанбул учун 60 фоизлик таҳдид

Минтақадаги яна бир энг катта хавотир уйғотаётган нуқта — Туркиянинг Истанбул шаҳридир. 15 миллиондан ортиқ аҳоли яшайдиган бу мегаполис дунёдаги энг фаол Шимолий Анадолу ёриғи устида жойлашган.

Олимларнинг прогнози: 2025 йилги тадқиқотларга кўра, Мармар денгизи остида тахминан 7 магнитудали вайронкор зилзила келтириб чиқаришга қодир ёриқ қисми аниқланган. Яқин ўн йилликларда Истанбул ҳудудида бундай даҳшатли ҳодисанинг юз бериш эҳтимоли 40 фоиздан 60 фоизгача баҳоланмоқда.

Шифохоналарни асраб қолиш: Тайёргарлик кўриш тиклашдан арзон

2023 йилда Туркия ва Сурияда юз берган даҳшатли зилзилалар асосий сабоқни кўрсатди: фалокатдан кейинги илк дақиқаларда шифохоналарнинг қуламай, ўз фаолиятини давом эттириши минглаб одамлар ҳаётини сақлаб қолади. Агар тиббиёт муассасалари ишдан чиқса, жабрланганлар ҳаётий зарур ёрдамсиз қолишади.

ЖССТ экспертлари тиббиёт инфратузилмасини зилзилага чидамли қилиш офат оқибатларини бартараф этишдан кўра анча арзонга тушишини ҳисоблаб чиқишди:

• Янги шифохона қуришда: Сейсмик мустаҳкамлик талабларини ҳисобга олиш умумий лойиҳа қийматини атиги 4 фоиздан камроққа оширади.

• Мавжуд биноларни модернизация қилиш: Эски тиббиёт масканлари биноларини мустаҳкамлаш уларнинг умумий қийматининг бор-йўғи 1 фоизи атрофида маблағ талаб этади. Бу эса зилзиладан кейин уларнинг бутун қолишини сезиларли даражада оширади.

БМТ мутахассисларининг таъкидлашича, навбатдаги табиий офат қачон юз беришини кутмасдан, тиббий инфратузилмани мустаҳкамлаш, шошилинч тиббий ёрдам бригадаларини доимий шай ҳолатда сақлашни, мунтазам ўқув машғулотлари ўтказишни ҳамда аҳолининг энг заиф қатламлари — кексалар ва ногиронлиги бўлган шахсларни ҳимоя қилиш тизимини ҳозирдан яратиш зарур.