Сомон йўли биз ўйлагандан каттароқ бўлиб чиқди: астрономлар янги кашфиёт қилишди

Коинот сирларини ўрганаётган астрономлар биз яшаётган Сомон йўли галактикасининг тузилиши ҳақида кутилмаган хулосага келишди. Янги ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, галактикамизнинг ташқи спирал енглари аввал тахмин қилинганидан 10 фоизга узоқроқ масофага чўзилган. Бу кашфиёт коинот ҳақидаги мавжуд моделларимизни қайта кўриб чиқишга мажбур қилиши мумкин. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

ixbt.com маълумотига кўра, олимлар бу натижага кучли космик портлашлардан келаётган рентген нурларининг ўзига хос “эхо”ларини ўрганиш орқали эришишган. NASAнинг Chandra рентген обсерваторияси ва Европанинг ХММ-Невтон сунъий йўлдоши ёрдамида олинган маълумотлар спирал енглар ичидаги юлдузлараро чанг булутларигача бўлган масофани аниқроқ ўлчаш имконини берди.

Галактикани ичкаридан ўрганиш мураккаблиги

Сомон йўлини ўрганишдаги энг катта қийинчилик шундаки, Қуёш тизими ушбу галактика дискининг айнан ичида жойлашган. Биз ўз “увимиз”ни ичкаридан кўраётганимиз сабабли, унинг аниқ шакли ва ўлчамларини белгилаш миллионлаб ёруғлик йили узоқлигидаги бегона галактикаларни кузатишдан кўра қийинроқ кечади. Шу боис астрономлар нафақат оптик, балки радио, инфрақизил ва рентген нурланиши каби турли диапазонлардаги маълумотларга таянадилар.

Италия Миллий астрофизика институти (ИНАФ-ИАСФ Милано) тадқиқотчиси Беатрисе Ваиаи бошчилигидаги гуруҳ гамма-нурланиш чақнашлари космик чанг булутларидан акс этганда ҳосил бўладиган рентген ҳалқаларини таҳлил қилди. Бундай чақнашлар массив юлдузларнинг ўта янги юлдуз сифатида портлаши ёки нейтрон юлдузларининг тўқнашуви натижасида юзага келади. Ҳалқаларнинг ўлчами чанг булути кузатувчидан қанчалик узоқда эканлигига қараб ўзгаради.

“Бу спирал енгларгача бўлган масофани аниқ ўлчашнинг соф геометрияга асосланган жуда тўғри усулидир”, — дейди Беатрисе Ваиаи. Олимлар Персей ва Қалқон-Сентавр спирал енгларидаги учта йирик гамма-чақнашни таҳлил қилиб, уларнинг икки тасида масофа аввалги ҳисоб-китоблардан 10 фоизга катта эканини аниқладилар. Шунингдек, энг чекка чанг булутининг диаметри тахминан 3500 ёруғлик йилига тенг экани маълум бўлди.

Янги хариталар ва келажакдаги режалар

Тадқиқот ҳаммуаллифи Илариа Форнасиеро таъкидлашича, ушбу ўлчовлар фақат алоҳида чанг тўпламларига эмас, балки бутун спирал енгнинг қалинлигига тегишли. Бу эса Сомон йўлининг умумий массасини қайта ҳисоблаб чиқишга сабаб бўлиши мумкин, чунки галактика массаси унинг спирал тузилмалари шакли ва кенглигига бевосита таъсир кўрсатади.

Гарчи ушбу усул галактикани “ичкаридан” ўрганишда инқилобий бўлса-да, унинг имкониятлари бироз чекланган. Сомон йўли текислиги орқали кўринадиган ёрқин гамма-чақнашлар жуда камдан-кам содир бўлади. Олимларнинг сўзларига кўра, сўнгги 25 йил ичида бундай ҳодисаларнинг фақат бармоқ билан санарли ҳолатлари қайд этилган. Келгусида астрономлар кўпроқ чақнашларни таҳлил қилиб, галактикамизнинг янада мукаммал харитасини яратишни мақсад қилганлар.