Ушбу 15 та маҳсулотни нотўғри тайёрлаш ёки сақлаш соғлиқ учун хавф туғдириши мумкин

Пишган гуручни кечаси билан стол устида қолдириш, кўкарган картошкани истеъмол қилиш, моғорлаган ноннинг фақат зарарланган жойини кесиб ташлаш... Кўпчилик оддий деб ҳисоблайдиган бу одатлар озиқ-овқатдан заҳарланиш хавфини ошириши мумкин. Бироқ тухумни қайта иситиш ёки униб чиққан пиёзни ейиш мутлақо мумкин эмас, деган гаплар ҳам ҳар доим тўғри эмас. Қуйида 15 та маҳсулот бўйича ҳақиқий хавф ва хавфсизлик қоидаларини кўриб чиқамиз.

Ошхонадаги ҳар бир маҳсулотнинг ўз сақлаш ва тайёрлаш қоидалари бор. Айрим озиқ-овқатлар нотўғри ҳароратда сақланса, бактериялар кўпайиши мумкин. Бошқалари эса пишириш жараёнида етарли даражада термик ишлов берилмаса, саломатлик учун хавф туғдиради.

Энг муҳими, маҳсулотнинг ташқи кўриниши ёки ҳидига қарабгина унинг хавфсизлигини аниқлаб бўлмайди. Айрим зарарли бактериялар ва улар ишлаб чиқарадиган токсинлар маҳсулотнинг таъми, ранги ёки ҳидини ўзгартирмаслиги мумкин.

Хўш, қайси маҳсулотларга алоҳида эътибор бериш керак?

1. Тухум — қайта иситиш мумкин, аммо сақлаш қоидасига риоя қилинг

«Тухумни иккинчи марта иситиш мумкин эмас» деган огоҳлантириш кенг тарқалган. Аслида, тўғри пиширилган ва музлаткичда сақланган тухумли таомни қайта иситиш мумкин.

Муаммо тухумнинг қайта иситилишида эмас, балки унинг қандай сақланганида. Пишган тухум ёки тухумли таом хона ҳароратида узоқ қолдирилса, бактериялар кўпайиши хавфи пайдо бўлади.

АҚШ Озиқ-овқат ва дори воситалари сифати назорати бошқармаси (FDA) тухумли таомларнинг ички ҳарорати қайта иситиш жараёнида тахминан 74 даражага етишини тавсия қилади.

Эсда тутинг: пишган тухумни тайёрлагандан кейин тезроқ совитиб, музлаткичда сақланг. Хона ҳароратида узоқ қолган маҳсулотни қайта иситиш орқали ҳар доим ҳам хавфсиз ҳолатга қайтариб бўлмайди.

2. Картошка — яшил жойларига эътибор беринг

Картошка ёруғлик таъсирида яшил тусга кириши мумкин. Бу рангнинг ўзи хлорофилл билан боғлиқ бўлса-да, бундай картошкада соланин каби табиий гликоалкалоидлар миқдори ҳам ортиши эҳтимоли бор.

Соланин кўп миқдорда истеъмол қилинса, кўнгил айниши, қусиш, қорин оғриғи ва ич кетиши каби аломатларни келтириб чиқариши мумкин.

Агар картошканинг фақат кичик қисми яшарган бўлса, яшил жойлари, пўсти ва нишларини чуқурроқ кесиб ташлаш мумкин. Аммо картошка катта қисми билан яшил тусга кирган, қаттиқ нишлаган ёки аччиқ таъмга эга бўлса, уни истеъмол қилмаслик маъқул.

Энг тўғри йўл: картошкани салқин, қуруқ ва қоронғи жойда сақланг.

3. Қўзиқорин — хомлигича ейишга шошилманг

Қўзиқориннинг барча турлари бир хил эмас. Айрим маданий қўзиқоринлар хом ҳолда ҳам истеъмол қилинади, бироқ уларни пишириш ҳазм бўлишини енгиллаштириши ва айрим турлардаги таъсирчан моддаларни камайтириши мумкин.

Айниқса, табиатдан терилган қўзиқоринларга эҳтиёткорлик билан ёндашиш керак. Заҳарли турларни ташқи кўринишига қараб ишончли ажратиш қийин. Айрим заҳарлар эса қайнатиш ёки қовуриш жараёнида ҳам йўқолмайди.

Эсда тутинг: фақат ишончли манбадан олинган, истеъмолга яроқлилиги аниқ бўлган қўзиқоринни танланг. Номаълум ёввойи қўзиқоринни татиб кўриш ҳам хавфли.

4. Гуруч — пиширилгандан кейин ҳам хавф туғдириши мумкин

Гуруч билан боғлиқ энг муҳим хавфлардан бири — Bacillus cereus бактериясидир. Унинг споралари хом гуручда бўлиши ва пишириш жараёнидан кейин ҳам сақланиб қолиши мумкин.

Пишган гуруч хона ҳароратида узоқ қолдирилса, бактериялар кўпайиб, заҳарли моддалар ҳосил қилиши эҳтимоли бор. Айрим токсинлар эса қайта иситишда ҳам йўқолмайди.

Шу сабабли пишган гуручни кечаси билан қозонда ёки стол устида қолдириш хавфли.

Хавфсиз сақлаш учун:

• Гуручни пиширгандан кейин имкон қадар тез совитинг.

• Катта миқдордаги гуручни кичик идишларга бўлиб жойлаштиринг.

• Совиган заҳоти музлаткичга қўйинг.

• Музлаткичда сақланган гуручни тўлиқ иситиб, буғни чиқаргунча қиздиринг.

• Қайта-қайта иситишдан сақланинг.

Британия озиқ-овқат хавфсизлиги бўйича тавсияларида пишган гуручни тез совитиш ва музлаткичда 24 соат ичида истеъмол қилиш тавсия этилади.

5. Бодринг — пўстини чуқур арчиш шарт эмас

Бодринг пўстида клетчатка ва айрим фойдали моддалар мавжуд. Шунинг учун уни жуда қалин қилиб арчиш маҳсулотнинг бир қисмини бекорга чиқариб ташлашга олиб келиши мумкин.

Бироқ бодринг юзасида тупроқ, микроорганизмлар ёки қишлоқ хўжалигида ишлатилган моддаларнинг қолдиқлари бўлиши эҳтимоли бор.

Уни истеъмол қилишдан олдин оқар сувда яхшилаб ювиш керак. Агар пўсти шикастланган, моғорлаган ёки маҳсулот бузилиш белгиларини кўрсатган бўлса, истеъмол қилманг.

Муҳим: бодрингни совун ёки идиш ювиш воситалари билан ювиш мумкин эмас. Оқар сувнинг ўзи етарли.

6. Брокколи — ҳаддан ташқари пишириш фойдали моддаларни камайтиради

Брокколи витаминлар, минераллар ва клетчаткага бой сабзавотлардан бири. Уни узоқ вақт қайнатиш айрим сувда эрийдиган витаминларнинг бир қисмининг сувга ўтиб кетишига сабаб бўлиши мумкин.

Шунинг учун брокколини меъёрида пишириш, буғда тайёрлаш ёки енгил қовуриш мақсадга мувофиқ.

Бироқ брокколини ортиқча пишириш уни заҳарли қилиб қўймайди. Бу ерда асосий масала — таъм, тузилиш ва озуқавий қийматни сақлаш.

7. Гўшт — чала пишган ҳолда истеъмол қилиш хавфли бўлиши мумкин

Хом ёки чала пишган гўштда Salmonella, E. coli ва бошқа касаллик қўзғатувчи микроорганизмлар бўлиши мумкин.

Гўштнинг хавфсиз пишганини фақат ташқи рангига қараб аниқлаш ишончли эмас. Айниқса, қийма гўштда бактериялар маҳсулотнинг ички қисмига ҳам тарқалиши мумкин.

АҚШ озиқ-овқат хавфсизлиги тавсияларида қуйидаги ички ҳароратлар кўрсатилган:

• Бутун бўлак мол, қўй ва чўчқа гўшти — камида 63°C, сўнг уч дақиқа дам бериш.

• Қийма гўшт — камида 71°C.

• Товуқ ва бошқа парранда гўшти — камида 74°C.

Бу ҳароратларни ошхона термометри билан текшириш энг ишончли усул ҳисобланади.

8. Нон — моғорлаган қисмини кесиб ташлаш етарли эмас

Нон юзасида кичик яшил, оқ ёки қора моғор доғи пайдо бўлса, унинг фақат шу қисмини кесиб ташлаш хавфсиз ечим эмас.

Нон ғовак тузилишга эга бўлгани учун моғорнинг кўзга кўринмайдиган ипсимон қисмлари ҳам ичкарига тарқалиши мумкин. Шунинг учун моғорлаган ноннинг қолган қисми ҳам ифлосланган бўлиши эҳтимоли бор.

Қоида оддий: нонда моғор пайдо бўлса, бутун бўлагини ташлаб юборинг. Уни ҳидлаб текшириш ёки моғорли қисмини қириб ташлаб ейиш тавсия этилмайди.

9. Балиқ — ўткир ёки бегона ҳид хавф белгиси бўлиши мумкин

Янги балиқнинг ҳиди енгил ва табиий бўлиши керак. Агар ундан нордон, аччиқ, чирик ёки аммиакка ўхшаш ҳид келса, бу бузилиш белгиси бўлиши мумкин.

Бундай маҳсулотни пишириш ҳам ҳар доим хавфсиз қилиб қўймайди.

Балиқ сотиб олаётганда унинг кўзлари, жабралари ва гўшти ҳолатига ҳам эътибор беринг. Гўшти қаттиқ ва эластик бўлиши, бармоқ билан босилганда тезда аввалги ҳолатига қайтиши керак.

Балиқни музлаткичда сақланг ва хона ҳароратида узоқ қолдирманг.

10. Исмалоқ — қайта иситишнинг ўзи тақиқланмаган

Исмалоқни қайта иситиш мумкин эмас, деган гап кўп тарқалган. Аслида, тўғри тайёрланган ва хавфсиз сақланган исмалоқли таомни қайта иситиш мумкин.

Муҳим жиҳат — тайёр таомни хона ҳароратида узоқ қолдирмаслик ва музлаткичда сақлашдир. Қолган овқатни қайта иситишда унинг барча қисми етарли даражада қизиши керак.

Исмалоқни бир неча марта иситишдан кўра, истеъмол қилинадиган миқдордагина тайёрлаш ёки қолган қисмини тез совитиб, музлаткичда сақлаш маъқул.

11. Помидор — музлаткичда сақлаш мумкинми?

Помидорни музлаткичда сақлаш мутлақо мумкин эмас, деган огоҳлантириш тўғри эмас.

Аслида, бутун ва кесилмаган помидорни музлаткичда сақлаш мумкин. Бироқ паст ҳарорат унинг таъми ва тузилишига таъсир қилиши мумкин. Шу сабабли пишиб етилган помидорни қисқа муддат сақлаш учун салқин жой танлаш мумкин.

Кесилган помидор эса албатта музлаткичга қўйилиши керак. Чунки унинг юзаси микроорганизмлар кўпайиши учун қулай муҳитга айланиши мумкин.

12. Пиёз — униб чиққани учун дарҳол ташлаш шарт эмас

Пиёздан яшил ниш пайдо бўлиши унинг заҳарли бўлиб қолганини англатмайди. Агар пиёз қаттиқ, қуруқ ва чириш белгиларисиз бўлса, униб чиққан қисми билан ҳам истеъмол қилиш мумкин.

Бироқ пиёз юмшаб қолган, моғорлаган, чириган ёки ёқимсиз ҳид чиқараётган бўлса, уни ташлаш керак.

Яшил нишнинг ўзи асосий хавф эмас. Маҳсулотнинг умумий ҳолати ва бузилиш белгилари муҳим.

13. Саримсоқ — ичидаги яшил ниш заҳарли эмас

Саримсоқнинг ўртасида яшил ниш пайдо бўлиши унинг унганини билдиради. Бу ҳолат уни заҳарли қилиб қўймайди.

Нишлаган саримсоқни истеъмол қилиш мумкин, аммо унинг таъми бироз аччиқроқ бўлиши мумкин. Агар саримсоқ юмшаган, чириган ёки моғорлаган бўлса, уни ишлатмаслик керак.

Демак, саримсоқнинг ичида яшил ранг пайдо бўлиши уни дарҳол ташлаш учун асос эмас.

14. Сули — хомлигича истеъмол қилиш мумкинми?

Сули ёрмаси турига қараб фарқ қилади. Дўконларда сотиладиган айрим ёрмалар олдиндан буғланган ёки бошқа усулда қайта ишланган бўлади. Шу сабабли уларни сут ёки йогуртга аралаштириб, бир неча соат ивитиб истеъмол қилиш мумкин.

Масалан, «overnight oats» деб аталадиган усулда сули кечаси билан сут ёки йогуртда ивитилади ва эрталаб пиширмасдан ейилади.

Бироқ ҳар қандай сулини қуруқ ҳолда истеъмол қилиш тавсия этилмайди. Маҳсулот қадоғидаги тайёрлаш кўрсатмасига амал қилиш керак. Айниқса, пишириш талаб қилинадиган ёрмани тегишли ишловсиз ейишдан сақланинг.

15. Ўсимлик ёғи — қайта-қайта қиздиришдан сақланинг

Қовуриш учун ишлатилган ёғни қайта-қайта юқори ҳароратда қиздириш унинг кимёвий таркибини ўзгартиради. Натижада ёғнинг сифати пасайиши ва саломатлик учун номақбул бирикмалар ҳосил бўлиши мумкин.

Айниқса, ёғ қорайса, қуюқлашса, ёқимсиз ҳид чиқарса, кўпикланса ёки тавсия этилган ҳароратда тутай бошласа, уни ишлатишни тўхтатиш керак.

Агар ёғни қайта ишлатишга қарор қилсангиз, уни совитиб, овқат қолдиқларидан фильтрланг ва ёпиқ, ёруғлик тушмайдиган идишда сақланг. Аммо бир ёғни қайта-қайта чуқур қовуриш учун ишлатишдан сақланган маъқул.

Ошхонада эсдан чиқармаслик керак бўлган 5 та асосий қоида

Юқоридаги маҳсулотлардан ташқари, озиқ-овқат хавфсизлигининг барча турларига тааллуқли бир нечта муҳим қоида бор:

1. Қўлларни ювинг. Овқат тайёрлашдан олдин ва хом гўшт, тухум ёки балиққа теккандан кейин қўлларни совунлаб ювинг.

2. Хом ва пишган маҳсулотларни ажратинг. Хом гўшт учун ишлатилган тахта ва пичоқни ювмасдан бошқа маҳсулотларга ишлатманг.

3. Овқатни етарли пиширинг. Айниқса, гўшт ва парранда маҳсулотларининг ички ҳароратига эътибор беринг.

4. Тайёр овқатни хона ҳароратида қолдирманг. Тез совитиб, музлаткичда сақланг.

5. Бузилиш белгиларини эътиборсиз қолдирманг. Моғор, чириш, бегона ҳид ёки ғайритабиий ўзгаришлар бўлса, маҳсулотни истеъмол қилманг.

Хулоса: хавф маҳсулотнинг ўзида эмас, уни нотўғри ишлатишда бўлиши мумкин

Ошхонадаги ҳар бир маҳсулотни тўғри танлаш, тайёрлаш ва сақлаш саломатликни ҳимоя қилишнинг муҳим шартларидан биридир. Бироқ ижтимоий тармоқларда тарқаладиган ҳар бир огоҳлантиришга ҳам кўр-кўрона ишониш керак эмас.

Тухумни қайта иситиш мумкин, униб чиққан пиёз ва саримсоқ ҳам автоматик равишда заҳарли бўлиб қолмайди. Помидорни музлаткичда сақлаш ҳам тақиқланмаган. Аксинча, пишган гуручни нотўғри сақлаш, моғорлаган нонни ейиш ва бузилган балиқни истеъмол қилиш ҳақиқий хавф туғдиради.

Энг тўғри ёндашув — қўрқувга эмас, озиқ-овқат хавфсизлиги қоидаларига таяниш. Чунки баъзан саломатликни асраш учун қиммат дори эмас, ошхонадаги оддий одатларни ўзгартиришнинг ўзи кифоя.