Ho‘rmuz bo‘g‘ozi bo‘yicha kelishuv yaqin: Eron qanday shart qo‘ymoqda?

Jahon energetika bozori uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega Ho‘rmuz bo‘g‘ozi atrofidagi muzokaralarda jiddiy siljish kuzatilmoqda. Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Arag‘chining aytishicha, Tehron va Maskat kemalar harakati uchun yangi yo‘nalish bo‘yicha kelishuvga «juda yaqin».

Biroq bu xabar bo‘g‘oz to‘liq ochiladi, degani emas. Eron kemalar qatnovini odatiy tartibda tiklash uchun AQSHga ham alohida shartlar qo‘ymoqda va aynan shu talablar muzokaralarning eng murakkab qismiga aylanishi mumkin.

Eron va O‘mon nimani kelishyapti?

Arag‘chining ma’lum qilishicha, Eron avval Ho‘rmuz bo‘g‘ozida amal qilgan kemalar harakatini ajratish tizimini endi maqbul deb hisoblamaydi.

Shu sabab Tehron va Maskat hozircha doimiy emas, vaqtinchalik yangi dengiz yo‘lagi ustida ishlamoqda. Doimiy sxema esa texnik va huquqiy masalalar sabab ko‘proq vaqt talab qilishi mumkin.

Reuters ma’lumotiga ko‘ra, muhokama qilinayotgan variantlardan biri Eronga Fors ko‘rfazi tomon kirib kelayotgan kemalar ustidan ma’lum darajada nazorat berishni nazarda tutadi. Tomonlar kemalarning bir yo‘nalishda Eron hududiy suvlari, boshqa yo‘nalishda esa O‘mon suvlaridan foydalanishi mumkin bo‘lgan sxemalarni muhokama qilgan.

O‘mon tashqi ishlar vazirligi muzokaralarni «ijobiy va konstruktiv» deb baholagan.

Lekin kelishuv bo‘g‘ozni avtomatik ochmaydi

Arag‘chi aynan shu nuqtaga alohida urg‘u berdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, O‘mon bilan dengiz yo‘nalishi bo‘yicha kelishish — faqat texnik bosqich. Ho‘rmuz orqali to‘liq va erkin qatnovni tiklash uchun Tehronning AQSHga qo‘ygan siyosiy talablari ham bajarilishi kerak.

Eron tomoni Vashingtondan Tehron AQSH tomonidan buzilgan deb hisoblayotgan avvalgi kelishuvlar uchun tovon to‘lashni talab qilmoqda. Eron Milliy xavfsizlik oliy kengashi vakillari AQSH tahdidlarining to‘xtatilishi, sanksiyalar va blokadaning bekor qilinishi hamda muzlatilgan Eron aktivlarining ozod etilishini ham talablar qatorida tilga olgan.

Eron Inqilob posbonlari korpusi ham O‘mon bilan kelishuvni bo‘g‘ozning to‘liq ochilishi bilan tenglashtirmaslik kerakligini bildirdi.

Ularning pozitsiyasiga ko‘ra, qatnov Vashington Tehron shartlarini qabul qilganidan keyingina to‘liq tiklanishi mumkin.

Vashington esa boshqacha signal bermoqda

AQSH tomoni muzokaralarga ancha optimistik baho bermoqda.

7 avgust kuni Reuters bilan suhbatlashgan amerikalik rasmiy Eron va O‘mon o‘rtasida taraqqiyot borligini va kelishuv «yaqin orada» e’lon qilinishi mumkinligini aytgan.

Uning so‘zlariga ko‘ra, agar bitim tijorat kemalarining to‘siqlarsiz harakatini tiklasa, AQSH Eron portlariga nisbatan joriy etgan blokadani bekor qilishga tayyor. Biroq Vashington o‘z qadamlarini Tehron kelishuv shartlarini amalda qanday bajarishiga bog‘lashini ta’kidlamoqda.

Shu tariqa, bir xil muzokara bo‘yicha ikki xil talqin mavjud:

— AQSH uni kemalar qatnovini qayta ochishga olib boruvchi kelishuv sifatida ko‘rmoqda;

— Eron esa O‘mon bilan bitimni faqat vaqtinchalik dengiz yo‘nalishi bo‘yicha kelishuv deb hisoblamoqda.

Aynan shu tafovut keyingi muzokaralarda hal qilinishi kerak bo‘lgan asosiy masalalardan biri.

Nega Ho‘rmuz bo‘g‘ozi butun dunyo uchun muhim?

Ho‘rmuz oddiy mintaqaviy dengiz yo‘li emas. U Fors ko‘rfazini O‘mon ko‘rfazi va Arab dengizi bilan bog‘laydi va jahon energetika savdosining eng muhim nuqtalaridan biri hisoblanadi.

AQSH Energetika axboroti boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilning birinchi yarmida bo‘g‘oz orqali kuniga o‘rtacha 20,9 million barrel neft va neft mahsulotlari tashilgan. Bu o‘sha davrdagi jahon neft iste’molining taxminan beshdan bir qismiga teng edi. Shuningdek, global suyultirilgan tabiiy gaz savdosining 20 foizdan ortig‘i ham shu yo‘lakdan o‘tgan.

2026 yil birinchi choragida esa Ho‘rmuz orqali neft oqimi 14,6 million barrelgacha tushgan. Bu mintaqadagi keskinlik va kemalar harakatidagi cheklovlar global ta’minot zanjiriga qanchalik tez ta’sir qilishini ko‘rsatadi.

Shu sabab bo‘g‘ozdagi har qanday xabar neft narxi, sug‘urta xarajatlari, dengiz tashuvlari va oxir-oqibat turli mamlakatlardagi inflyatsiyagacha ta’sir o‘tkazishi mumkin.

Endi hal qiluvchi nuqta AQSH va Eron o‘rtasida

Eron va O‘mon texnik kelishuvga juda yaqin bo‘lishi mumkin. Ammo asosiy siyosiy to‘siq hali bartaraf etilgani yo‘q.

Bir tarafda Tehron tovon, sanksiyalar va xavfsizlik kafolatlarini talab qilmoqda. Ikkinchi tarafda Vashington kemalarning to‘siqlarsiz harakatini tiklashni birinchi o‘ringa qo‘yyapti.

Shuning uchun yaqin kunlarda e’lon qilinishi mumkin bo‘lgan Eron–O‘mon kelishuvi muhim burilish bo‘ladi, ammo u Ho‘rmuz inqirozining yakuni emas.

Eng katta savol endi shu: vaqtinchalik dengiz yo‘lagi katta tinchlik kelishuviga ko‘prik bo‘ladimi yoki siyosiy shartlar tufayli Ho‘rmuz yana yopiqligicha qoladimi?

Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlar orqali ulashing.