Shenchjendagi «katta uchlik» sammiti xavf ostida: Tramp va Si Szinpin kelisha olmayapti

Dunyoning uch yirik yadroviy davlati — AQSH, Rossiya va Xitoy rahbarlarining noyabr oyida Shenchjenda o‘tkazilishi rejalashtirilgan tarixiy uchrashuvi barbod bo‘lish yoqasida turibdi. The Wall Street Journal ma’lumotlariga ko‘ra, Vashington va Pekin muzokaralar formati hamda kun tartibi bo‘yicha jiddiy ziddiyatga duch keldi. AQSH Prezidenti Donald Tramp, RF Prezidenti Vladimir Putin va Xitoy Raisi Si Szinpin o‘rtasidagi ATES sammiti doirasidagi uchrashuv katta so‘roq ostida qolmoqda.

«Qat’iy ssenariy» va «erkin bahs»: Tomonlar nimani talab qilmoqda?

Kelishmovchilikning markazida muloqotning shakli yotibdi. Pekin tomoni har qanday tasodif va kutilmagan bahslardan qochish uchun uchrashuvni oldindan 100 foiz yozib olingan ssenariy asosida o‘tkazish shartini qo‘ymoqda. Unga ko‘ra, yetakchilar faqat tayyor bayonotlarni o‘qib berishi, erkin savol-javob va muhokamalarga deyarli o‘rin qolmasligi kerak.

Tramp ma’muriyati esa, aksincha, protokoldan xoli, jonli va erkin fikr almashinuvini talab qilmoqda. AQSH tomonining fikricha, bunday qattiq reglament Si Szinpinning to‘g‘ridan to‘g‘ri ochiq muloqotga tayyor emasligidan dalolat beradi.

«Si Szinpin uchun bunday uchrashuv haddan tashqari xavfli va oldindan aytib bo‘lmaydigan jarayon. Pekin ushbu sammitdan faqat muvaffaqiyatli suratlar va targ‘ibot effektini olishni, ammo jonli bahsdagi noqulayliklardan butunlay xalos bo‘lishni istamoqda».

— Kurt Kempbell, Asia Group konsalting kompaniyasi rahbari, AQSH Davlat kotibining sobiq birinchi o‘rinbosari.

Bosh to‘siq: Yadroviy arsenal va yangi pakt muammosi

Ikkinchi va eng og‘ir to‘siq — qurollanish ustidan nazorat masalasidir. Rossiya va AQSH o‘rtasidagi strategik hujumkor qurollarni cheklash bo‘yicha oxirgi bitim (SNV-III) muddati 2026 yil 5 fevralda rasman tugagan. Oqibatda dunyoda yadroviy arsenallarni cheklab turuvchi hech qanday hujjat qolmadi.

Tramp hamda Davlat kotibi Marko Rubio yangi bitimga albatta Xitoyni ham qo‘shish kerakligini va Shenchjenda aynan shu mavzu hal qilinishini ochiq aytmoqda. Biroq rasmiy Pekin bu masalani uch tomonlama muhokama qilishdan qat’iyan bosh tortdi. Xitoyning asosiy xavotiri — o‘z yadroviy zaxiralari hajmi jihatidan AQSH va Rossiyadan sezilarli darajada kam bo‘lgan holatda shartnoma bilan cheklanib qolishdan qo‘rqishidadir.

Si Szinpinning ehtiyotkorligi va Kremlning kutish pozitsiyasi

Xitoy rahbariyatining bu qadar ehtiyotkor bo‘lishi bejiz emas. Kuzatuvchilarga ko‘ra, 2027 yil oxirida bo‘lib o‘tadigan Xitoy Kommunistik partiyasining XXI s’ezdi arafasida Si Szinpin uchun har qanday siyosiy va imijviy risk jiddiy salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli Pekin uch tomonlama keskin bahsdan ko‘ra, Vashington va Moskva bilan alohida ikki tomonlama uchrashuvlar o‘tkazib, har biridan yon berishlarni talab qilishni ma’qul ko‘rmoqda.

Kreml ham vaziyatni diqqat bilan kuzatmoqda. RF Prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov 8 noyabrda uch poytaxt kun tartibi bo‘yicha taklif almashayotganini, ayrim mavzular bir tomon uchun juda muhim bo‘lsa, boshqasi uchun noma’qul bo‘lib qolayotganini ta’kidladi. Prezident yordamchisi Yuriy Ushakovning so‘zlariga ko‘ra, sammit bo‘lib o‘tishi uchun dastlab tomonlar kun tartibi bo‘yicha murosaga kelishi shart. 18—19 noyabr kunlari ATES doirasidagi uchrashuv amalga oshadimi yoki sammit faqat protokol suratlari bilan yakun topadimi — bu yaqin kunlarda aniq bo‘ladi.

Sizningcha, Xitoy yadroviy cheklovlar bo‘yicha yangi shartnomaga qo‘shilishi kerakmi yoki Pekin o‘z arsenalini oshirishda haqlimi? Fikringizni izohlarda bildiring.