Daromadni yashirish davri tugamoqda: Endi aliment hisoblash tartibi tubdan o‘zgarishi mumkin

O‘zbekistonda oila instituti va bolalar huquqlarini himoya qilish tizimida ko‘p yillardan buyon kutilayotgan eng jiddiy va inqilobiy islohotlardan biri kun tartibiga chiqdi. Hukumat aliment miqdorini ota-onaning rasmiy oylik ish haqiga qarab (1/4, 1/3 yoki yarmi ko‘rinishida) hisoblashning amaldagi eskirgan tartibini butunlay bekor qilishni taklif etmoqda. Senat minbarida yangragan ushbu tashabbusga ko‘ra, endilikda aliment to‘lovi otaning «qog‘ozdagi» kamtarona maoshidan emas, balki to‘g‘ridan to‘g‘ri bolaning hayotiy ehtiyojlari, yashash xarajatlari, ta’limi va davolanishidan kelib chiqib belgilanadi. Bu qadam rasmiy maoshini sun’iy ravishda pasaytirib ko‘rsatib, o‘z farzandiga arzimagan tiyin to‘lab yurgan yoki to‘lovdan ochiqchasiga bo‘yin tovlagan minglab shaxslarning nayranglariga chek qo‘yishni ko‘zda tutadi. Xo‘sh, yangi tizim qanday ishlaydi, bola ehtiyojlari qanday mezonlar bilan baholanadi va nima sababdan bu o‘zgarish yuz minglab onalar va bolalar uchun haqiqiy adolat tiklanishi bo‘ladi?

Eski tizimdagi bo‘shliq: Rasmiy daromadni yashirish va «tishi o‘tmas» qonunchilik

Amaldagi Oila kodeksi bo‘yicha aliment undirish mexanizmi uzoq vaqtdan beri jiddiy kamchiliklarga ega bo‘lib kelayotgan edi:

• «Qog‘ozdagi kambag‘allik» nayrangi: Ko‘plab fuqarolar katta daromad topsa-da, rasman eng kam oylik maosh ko‘rsatib, bolasiga atigi bir necha yuz ming so‘m aliment to‘lash bilan kifoyalanib kelgan;

• Norasmiy daromadlarning yashirilishi: MIB va sud organlari qarzdorning real boyligi, ko‘chmas mulki va biznesi borligini bilsa ham, rasmiy ma’lumotnoma yo‘qligi sababli faqat bazaviy hisob-kitoblarga tayanishga majbur edi;

• Bolaning jabr ko‘rishi: Natijada inflyatsiya, bog‘cha, maktab, to‘garaklar, kiyim-kechak va davolanish xarajatlari faqat bola bilan yolg‘iz qolgan onaning zimmasiga tushib, og‘ir ijtimoiy muammolarni keltirib chiqarayotgan edi.

Yangi tartib: Bolaning ehtiyoji birinchi o‘ringa chiqadi!

Hukumat taklif etayotgan yangilangan tizim alimentni sof adolat tamoyili asosida shakllantirishni maqsad qilgan:

• Hayotiy savatcha va real xarajatlar: Aliment miqdori endilikda bolaning yoshi, sog‘lig‘i holati, ta’lim olish sharoitlari va oziq-ovqat xarajatlarining real qiymati asosida hisoblab chiqiladi;

• Qat’iy belgilangan kafolatlangan summa: Ota ishsiz yoki minimal maosh egasi ekanini bahona qilishidan qat’i nazar, bolaning to‘laqonli yashashi uchun zarur bo‘lgan qat’iy belgilangan pul mablag‘i undiriladi;

• Daromadni yashirishning ma’nosizligi: To‘lov miqdori otaning «rasmiylashtirilgan» maoshiga bog‘lanmagani sababli, ish haqini yashirish qarzdorni yuqori aliment to‘lashdan qutqara olmaydi.

Sud va MIB vakolatlarining kuchayishi: To‘lovdan qochib bo‘lmaydi!

Ushbu tartibning qabul qilinishi ijro intizomi va javobgarlik masalalarini ham keskin kuchaytiradi:

• Shaffof baholash mexanizmi: Sudlar aliment miqdorini belgilashda ota va onaning moliyaviy imkoniyatlaridan tashqari, bolaning avvalgi turmush tarzi pasayib ketmasligi talabini ustuvor qo‘yadi;

• Bola manfaati — oliy qadriyat: Ta’minot berish majburiyati ota-onaning shaxsiy da’volari va hiylalaridan yuqori qo‘yilib, davlat himoyasi to‘liq bola tomonida bo‘lishi ta’minlanadi;

• Ijtimoiy himoyadagi burilish: Ushbu o‘zgarish ajrimlardan so‘ng muhtojlikda qolgan oilalarning moliyaviy barqarorligini oshirish va bolalarning sifatli tarbiya olishini kafolatlaydi.

Alimentni oylik maoshga qarab hisoblashdan voz kechish — O‘zbekistonda bolalar huquqlarini himoya qilishda yangi darajaga o‘tilayotganining yaqqol isbotidir. Endi o‘z farzandi uchun mas’uliyatdan qochish va arzimagan to‘lovlar bilan javobgarlikdan qutulish davri tarixda qoladi.

Sizningcha, alimentni otaning maoshiga emas, balki to‘g‘ridan to‘g‘ri bolaning real ehtiyojlariga qarab belgilash daromadni yashirish holatlariga butunlay chek qo‘ya oladimi? Bir bolaning to‘laqonli yashashi uchun bugungi kunda alimentning eng kam miqdori qancha so‘m bo‘lishi kerak deb hisoblaysiz? O‘z fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jamiyat uchun o‘ta dolzarb bo‘lgan ushbu islohot tahlilini barcha ota-onalarga ulashing!