Asalari nega chaqqandan keyin o‘ladi? Uning chaqishi ortida hayratlanarli mexanizm bor...

Asalari chaqadi. Bir necha daqiqadan keyin esa o‘zi halok bo‘ladi. Nega tabiatda shunday g‘alati mexanizm shakllangan? Aslida, asalarining o‘limi uning zahri tugab qolgani bilan emas, balki chaqish jarayonida tanasida yuz beradigan jiddiy shikastlanish bilan bog‘liq.

Ko‘pchilikda «asalari chaqqani uchun o‘ladi» degan oddiy tushuncha bor. Lekin bu voqea ortida ancha murakkab biologik jarayon yotadi.

Eng qizig‘i, asalari har doim ham chaqqandan keyin o‘lib ketmaydi. Bu asosan uning kimni chaqqaniga bog‘liq.

Asalarining nishida qanday «sir» bor?

Asalari tanasining orqa qismida zahar bezi bilan bog‘langan maxsus nish mavjud.

U boshqa ko‘plab hasharotlarnikidan farqli ravishda mayda tishchalarga ega. Shu tishchalar nishning qurbon terisiga mahkam ilinib qolishiga sabab bo‘ladi.

Asalari odamni chaqqanda nish terining ichida qolib ketishi mumkin.

Asalari esa uchib ketishga harakat qiladi.

Mana shu yerda tabiatdagi eng g‘ayrioddiy jarayon boshlanadi.

Nega asalari nishini qaytara olmaydi?

Odam terisi nisbatan qalin va elastik bo‘lgani uchun asalarining nishini osongina ajratib olish imkoni bo‘lmaydi.

Asalari uchib ketishga uringanida nish teridan ajralmay, uning qorin qismidagi to‘qimalarning bir qismi bilan birga uzilib ketishi mumkin.

Natijada asalarining tanasida og‘ir shikastlanish yuzaga keladi.

Ya’ni asalari zahri tugagani uchun emas, balki chaqish vaqtida tanasining muhim qismi shikastlangani sababli halok bo‘ladi.

Ammo bu holat hamma jonzotlarda sodir bo‘lmaydi

Bu yerda muhim bir jihat bor.

Asalarining nishidagi tishchalar odam yoki boshqa sutemizuvchilarning terisida yaxshi ilinib qoladi.

Ammo boshqa hasharotlarning tanasi boshqacha tuzilgan.

Shu sababli asalari ba’zi hasharotlarni chaqqanida nishini qayta tortib olishi va tirik qolishi mumkin.

Demak, «asalari bir marta chaqsa, albatta o‘ladi» degan fikr to‘liq to‘g‘ri emas.

Bu holat asosan ishchi asalarining odam kabi sutemizuvchilarni chaqishi bilan bog‘liq.

Eng hayratlanarli jihat — asalari zaharini bir zumda tugatmaydi

Ko‘pchilik asalari nishini teridan chiqarib olgach, zahar berish jarayoni ham darhol to‘xtaydi, deb o‘ylaydi.

Aslida esa nish teridan ajralib qolganidan keyin ham uning zahar apparati bir muddat ishlashda davom etishi mumkin.

Shuning uchun nishni teridan imkon qadar tezroq olib tashlash muhim hisoblanadi.

Biroq bunda uni siqib ezib yuborishdan saqlanish kerak. Amaliyotda nishni ehtiyotkorlik bilan sidirib olish kabi usullar qo‘llanadi.

Nima uchun tabiat bunday mexanizmni yaratgan?

Bir qarashda bu asalari uchun juda katta «qurbonlik».

Axir u dushmanini chaqqach, o‘zi ham halok bo‘lishi mumkin.

Lekin tabiat nuqtayi nazaridan qaraganda, bu mexanizm koloniyani himoya qilishga xizmat qiladi.

Asalari uchun eng muhim narsa — bitta ishchi asalarining hayoti emas, balki butun oilaning tirik qolishi.

Qurbonlik qilgan asalari o‘z koloniyasini himoya qilishga ulguradi. Nish va zahar apparatining bir qismi esa dushman tanasida qolib, zahar ta’sirini davom ettirishi mumkin.

Shu ma’noda bitta asalarining yo‘qotilishi butun uyaning xavfsizligi uchun «narx» bo‘lib xizmat qiladi.

Bu asalarilarning «o‘z joniga qasd qilishi» emas

Asalari odamni chaqqanda uning maqsadi o‘zini o‘ldirish emas.

U xavfni bartaraf etish va o‘zini hamda koloniyasini himoya qilishga harakat qiladi.

Uning o‘limi esa chaqish mexanizmining anatomik oqibati hisoblanadi.

Ya’ni tabiatdagi bu holatni ongli qurbonlik qarori sifatida emas, balki evolyutsiya davomida shakllangan himoya mexanizmi sifatida tushunish to‘g‘ri bo‘ladi.

Nega erkak asalarilar odamni chaqmaydi?

Yana bir qiziq fakt bor.

Uyadagi barcha asalarilarning vazifasi bir xil emas.

Ishchi asalarilar — urg‘ochi asalarilar bo‘lib, ular uyani tozalash, ozuqa yig‘ish, lichinkalarni parvarish qilish va xavf tug‘ilganda koloniyani himoya qilish kabi vazifalarni bajaradi.

Erkak asalarilar esa boshqa vazifaga ega va ularda odatda nish bo‘lmaydi.

Shuning uchun odamni chaqib, nishini qoldirishi mumkin bo‘lgan asalari — asosan ishchi urg‘ochi asalari hisoblanadi.

Nega asalari o‘zi uchun bunday «qimmat» himoya usuliga muhtoj?

Chunki uya — asalarilar uchun oddiy boshpana emas.

U yerda asal, mum, lichinkalar va butun koloniyaning kelajagi joylashgan.

Bir asalari uchun xavf tug‘ilganda, u faqat o‘z hayotini emas, balki butun uyani himoya qiladi.

Shuning uchun asalarilardagi himoya mexanizmi individual tirik qolishdan ko‘ra koloniya xavfsizligi nuqtayi nazaridan samarali bo‘lib chiqqan.

Eng muhim xulosa

Asalarining chaqqandan keyin halok bo‘lishi — tabiatdagi eng g‘alati, ammo evolyutsion jihatdan mantiqli mexanizmlardan biri.

Uni o‘ldiradigan narsa zahar emas. Asosiy sabab — nishning sutemizuvchi terisida ilinib qolishi va asalari undan uzilishga harakat qilganda tanasining bir qismi shikastlanishidir.

Shu bilan birga, bu qoida barcha holatlarga taalluqli emas: asalari boshqa hasharotlarni chaqqanida nishini qayta olib, tirik qolishi mumkin.

Tabiatning eng qiziq tomoni ham shunda: inson uchun oddiy «chaqish»dek ko‘rinadigan bir necha soniyalik harakat ortida anatomiya, zaharlanish mexanizmi va millionlab yillik evolyutsion moslashuv yashiringan.

Va ehtimol, asalari haqidagi eng qiziq haqiqat shu:

u o‘zini o‘ldirish uchun chaqmaydi — u o‘z koloniyasini himoya qilish uchun chaqadi. O‘lim esa shu himoya mexanizmidan kelib chiqadigan fojiali oqibatdir.