Do‘stining qarzini to‘lash uchun uyini sotgan inson yillar o‘tib undan kutilmagan javob oldi

Ba’zan insonning eng katta boyligi uning uyi, mashinasi yoki bankdagi puli emas. Eng katta boylik — qiyin kuningda yoningda turgan, sendan hech narsa kutmagan holda qo‘lingdan tutgan odamdir. Ammo hayot hamisha ham yaxshilikni o‘z vaqtida qaytarmaydi. Ba’zan buning uchun yillar kerak bo‘ladi.

Bir dasturxon atrofida boshlangan do‘stlik

Akmal va Bahrom bolalikdan do‘st edi. Ular bir mahallada ulg‘ayishdi, bir maktabda o‘qishdi, birga katta bo‘lishdi. Bolalikdagi orzulari ham o‘xshash edi: yaxshi kasb egasi bo‘lish, oila qurish, farzandlarini kam qilmaslik va ota-onalarini rozi qilish.

Yillar o‘tdi. Ikkalasi ham oila qurdi. Akmal qurilish sohasida ishlab, asta-sekin pul yig‘di va shahar chetidan kichik hovli sotib oldi. Bahrom esa tadbirkorlikka qo‘l urdi. Dastlab ishlari yaxshi ketdi. U yangi tanishlar orttirdi, savdosini kengaytirdi, kelajak uchun katta rejalar tuzdi.

Biroq hayotda ba’zan hammasi bir zumda o‘zgarib ketadi.

Bahrom sherigiga ishonib, katta miqdorda qarz oldi. Sherigi esa va’da qilingan pulni vaqtida qaytarmadi. Savdo to‘xtab qoldi, kreditorlar eshigini qoqdi, telefonlar tinmay qo‘ng‘iroq qila boshladi.

Bir paytlar dasturxonidan mehmon arimagan Bahrom endi odamlardan qochadigan bo‘ldi. Qo‘ng‘iroqlarga javob bermay qo‘ydi. Tunlari uxlay olmas, kunduzlari esa oilasiga nima deyishni bilmay, boshini changallab o‘tirardi.

Eng og‘iri, uning qarzlari faqat o‘zining emas, oilasining ham hayotini izdan chiqarishi mumkin edi.

Bir kuni kechqurun Bahrom Akmalning uyiga keldi.

U eshikdan kirdi-yu, odatdagidek hazillashmadi. Ko‘zlarini yerdan uzolmas, gap boshlashga ham qiynalardi.

— Akmal, sendan bir narsa so‘ramoqchiman. Lekin rad etsang ham xafa bo‘lmayman, — dedi u nihoyat.

Akmal do‘stining ahvolini ko‘rib, yuragi siqildi.

— Nima bo‘ldi? Aytaver.

Bahrom hammasini birma-bir tushuntirdi. Qarzlari qanchaligini, qancha muddat qolganini, to‘lamasa nima bo‘lishini aytdi. So‘ng boshini egib, sekingina qo‘shib qo‘ydi:

— Menga yordam beradigan odam qolmadi. Sendan pul so‘rashga ham uyalaman. Faqat boshqa chora topolmayapman.

Akmal biroz jim qoldi. Uning o‘zining ham oilasi, farzandlari, rejalari bor edi. Yig‘gan pulini bersa, yillar davomida orzu qilgan ishlari kechikishi mumkin. Ammo qarshisida yot odam emas, bir umrlik do‘sti o‘tirardi.

— Qancha kerak? — deb so‘radi u.

Bahrom aytgan summani eshitgach, Akmalning yuzi o‘zgardi. Bu pulni u bir necha yil davomida yig‘gan, hovlisini ta’mirlash va farzandlarining kelajagi uchun saqlayotgan edi. Unda buncha mablag‘ yo‘q edi.

Shunda Akmal bir qarorga keldi. Uning hovlisi bor edi.

Bir uyning narxi, bir do‘stning taqdiri

Ertasi kuni Akmal xotini bilan uzoq gaplashdi. Bu qaror oson emasdi. Hovli ular uchun oddiy uy emas, yillar davomida qilingan mehnat, orzu va xotiralar timsoli edi. Farzandlari shu yerda ulg‘aygan, oilasi shu yerda baxtli kunlarni o‘tkazgandi.

Xotini dastlab e’tiroz bildirdi.

— Biz bu uyni qancha qiyinchilik bilan olganmiz. Endi qayerda yashaymiz? Bolalar-chi? — dedi u ko‘zlariga yosh olib.

Akmal xotinining qo‘lini ushladi.

— Bilaman. Bu qarorimiz oson bo‘lmaydi. Lekin Bahromning ahvolini ko‘rding. U hozir yordam olmasa, oilasi bilan birga butunlay sindirilishi mumkin. Biz boshqa yo‘l toparmiz. Hozir esa uni bu holatda yolg‘iz qoldirolmayman.

Xotini uzoq jim turdi. Keyin erining ko‘zlariga qaradi.

— Agar bu ishni vijdoning oldida to‘g‘ri deb bilsang, men ham sen bilanman. Faqat bir narsani unutma: uyni qayta qurish mumkin, ammo oilamiz tinchligi ham muhim. Bu qarorni birgalikda qabul qilamiz.

Ko‘p o‘tmay, Akmal hovlisini sotdi. Tushgan pulning asosiy qismini Bahromning qarzlarini yopishga sarfladi. Qolgan mablag‘ esa vaqtincha ijarada yashash va kundalik ehtiyojlar uchun kerak bo‘ldi.

Qarz berganlar pullarini olgach, Bahromning boshi uzra turgan tahdidlar chekindi. U oilasi bilan yana xotirjam nafas ola boshladi.

O‘sha kuni Bahrom do‘stining qo‘lini mahkam ushlab, ko‘zlariga yosh oldi.

— Akmal, bu yaxshiligingni hech qachon unutmayman. Umrim boricha senga qarzdorman. Bir kun kelib hammasini qaytarib beraman.

Akmal esa yelkasiga qoqdi.

— Men senga qarz berganim yo‘q, Bahrom. Do‘stimga yordam berdim. Endi hayotingni izga sol. Oilangni asra. Shuning o‘zi men uchun yetarli.

Ammo Akmal o‘sha kuni bir narsani bilmasdi: ba’zi yaxshiliklar insonning hayotida yillar davomida iz qoldiradi. Ularning haqiqiy qiymati esa faqat vaqt o‘tgach namoyon bo‘ladi.

Yillar o‘tdi, ammo va’da qaytmadi

Oradan bir yil o‘tdi. Keyin ikki yil. So‘ng besh yil...

Akmal oilasi bilan avval ijarada yashadi, keyin oz-ozdan pul yig‘ib, kichikroq uy sotib oldi. Hayot asta-sekin iziga tushdi. U hech qachon Bahromdan uyi uchun pul talab qilmadi. Hatto do‘sti bilan uchrashganida ham bu haqda gap ochmasdi.

Bahromning ishlari ham yaxshilandi. U yangi ish boshladi, keyin yana tadbirkorlikka qaytdi. Daromadi oshdi, sharoiti yaxshilandi. U yangi mashina oldi, kengroq uyga ko‘chdi, farzandlarini yaxshi maktablarda o‘qita boshladi.

Akmal esa do‘stining muvaffaqiyatidan chin dildan xursand bo‘lardi. Uning bir paytlar qarz botqog‘ida qolganini eslab, bu kunlarga yetganiga shukr qilardi.

Biroq vaqt o‘tishi bilan Bahromning qo‘ng‘iroqlari kamaydi. Ilgari har kuni xabar oladigan do‘sti endi oylab darak bermay qo‘yardi. Uchrashuvlarga bahona topilar, va’dalar keyinga qoldirilardi.

Akmal buni ko‘ngliga olmaslikka harakat qildi.

«Hayot tashvishlari ko‘p. Oilasi, ishi bor. Balki vaqti yo‘qdir», deb o‘zini ovutardi.

Ammo qalbining bir chetida og‘riq paydo bo‘lgandi. U og‘riq pul uchun emasdi. Akmal do‘stidan sarflagan mablag‘ini qaytarishni so‘ramagan, hovlisini eslatib minnat ham qilmagandi. U faqat bir paytlar bir-birini so‘zsiz tushungan insonlar orasidagi samimiyat yo‘qolib borayotganidan xafa edi.

Oradan o‘n yilga yaqin vaqt o‘tdi.

Akmalning sochlariga oq tushdi. Farzandlari katta bo‘ldi. U endi avvalgidek ko‘p ishlay olmas, sog‘lig‘iga ham ko‘proq e’tibor berardi. Lekin hayotidan nolimasdi. O‘z uyi, tinch oilasi va halol mehnati bor edi.

Bahrom esa ancha badavlat insonga aylandi.

Bir kuni Akmal mahalladagi tanishidan Bahromning katta to‘y qilmoqchi ekanini eshitdi. U do‘stining oilasidagi quvonchli voqeadan xursand bo‘ldi. Balki shu bahona ular yana ko‘rishib, avvalgiday suhbatlashib olar, deb o‘yladi.

Ammo to‘yga taklifnoma kelmadi.

Akmal buni ham og‘ir olmaslikka harakat qildi. O‘zicha: «Balkim, tashkiliy ishlar bilan ovora bo‘lgandir», deb qo‘ydi.

Shu tariqa yana bir yil o‘tdi.

Kutilmagan qo‘ng‘iroq

Bir kuni kechqurun Akmal uyida o‘tirganida telefoni jiringladi. Noma’lum raqamdan qo‘ng‘iroq bo‘layotgandi.

— Assalomu alaykum, Akmal aka? — dedi telefondagi kishi.

— Vaalaykum assalom. Eshitaman.

— Men Bahromning o‘g‘liman. Ismim Javohir. Siz bilan uchrashsam bo‘ladimi? Sizga aytadigan muhim gapim bor.

Akmal hayron bo‘ldi. Bahromning o‘g‘li bilan kamdan-kam gaplashardi.

— Albatta, bolam. Qachon xohlasang, kelaver.

Ertasi kuni Javohir Akmalning uyiga keldi. Qo‘lida hujjatlar solingan jigarrang jild bor edi. U salomlashib, hol-ahvol so‘ragach, biroz jim o‘tirdi.

— Akmal aka, sizdan bir narsani so‘ramoqchiman. Dadamning o‘sha paytdagi qarzlari haqida bilasizmi? — dedi u.

Akmal bosh irg‘adi.

— Bilaman, bolam. Ancha qiyin ahvolga tushib qolgandi. Xudoga shukr, keyin ishlari yurishib ketdi.

Javohir jildni ochdi. Uning ichida eski hujjatlar, bir nechta qog‘oz va qo‘lyozma xat bor edi.

— Dadam o‘sha yillarda qarzlarini to‘lash uchun siz uyingizni sotganingizni menga hech qachon aytmagan. Bu haqda yaqinda bildim. Oilaviy hujjatlarni ko‘rib chiqib, o‘sha davrga oid qog‘ozlarni topdim. Keyin dadamdan so‘radim. U kishi hammasini tasdiqladi.

Akmal boshini egdi. U bu voqeani yillar davomida hech kimga aytib yurmagandi.

— Bu o‘tgan ish, bolam. Eski gaplarni qo‘zg‘atishning hojati yo‘q.

Ammo Javohir boshini chayqadi.

— Yo‘q, Akmal aka. Bu shunchaki eski gap emas. Men o‘sha paytda kichik edim. Oilamiz qanday qiyinchilikdan o‘tganini bilardim, lekin bizning oilamizga kim yordam berganini bilmasdim. Agar siz bo‘lmaganingizda, balki bugungi hayotimiz ham boshqacha bo‘lardi.

U jilddan yana bir hujjat chiqardi.

— Men otamdan sizga yordam berishni nega shuncha yil ortga surganini so‘radim. U kishi javob berishga qiynaldi. Keyin menga bir gap aytdi: «Akmal menga yordam berganda, menda hech narsa qolmagandi. Unga pulni qaytarishni istardim, ammo yillar o‘tib, qanday gap boshlashni bilmay qoldim. Keyin esa uyalib, qochib yurdim».

Akmal chuqur nafas oldi. U do‘stining bu holatga tushganini tasavvur ham qilmagandi. Balki Bahrom uni unutmagan, balki o‘zining uyat va pushaymonidan qochgandi. Lekin bu ham yillar davomidagi sukutni oqlamasdi.

Javohir esa gapini davom ettirdi:

— Men dadamning xatosini takrorlashni istamayman. Shuning uchun sizga bir taklif bilan keldim.

Hech kim kutmagan javob

Javohir Akmalning oldiga hujjatlarni qo‘ydi.

— Dadamning qarzi — dadamning mas’uliyati. Lekin uning hayotini saqlab qolgan yaxshiligingiz bizning butun oilamizga tegishli. Men buni hech qachon unutmayman. Shuning uchun sizga uy olib berishni istayman.

Akmal shoshib qo‘l siltadi.

— Yo‘q, bolam! Men bu ishni uy olish uchun qilmaganman. Hech narsa kerak emas. Otangning ishlari yurishib ketganiga xursandman. Sen ham oilang bilan baxtli bo‘l.

Javohir esa o‘rnidan turib, Akmalning qo‘lini ushladi.

— Siz menga pulni qaytarish shart emasligini o‘rgatyapsiz. Lekin men ham sizga bir narsani aytmoqchiman: yaxshilikni qaytarish faqat qarzni uzish emas. Bu — insonning vijdoni oldidagi burchi. Siz otamni qiyin kunda yolg‘iz qoldirmagansiz. Men ham sizning yaxshiligingizni bila turib, hech narsa qilmagandek yashay olmayman.

Akmalning ko‘zlari namlandi.

— Bolam, sening bu gaplaringning o‘zi men uchun katta mukofot. Faqat bir narsani eslab qol: birovga yordam bersang, uni minnat qilish uchun emas, insonligingni yo‘qotmaslik uchun ber.

Javohir bosh irg‘adi.

— To‘g‘ri aytasiz. Ammo insonligimni saqlash uchun ba’zan qo‘limdan kelgan yaxshilikni ham qilishim kerak.

Uning taklifi shunchaki og‘zaki va’da bo‘lib qolmadi. Javohir Akmal va oilasiga mos uy topishda yordam berdi. Uyning xarid jarayonini ochiq va qonuniy tarzda tashkil qilishni taklif etdi. Akmal esa bu yordamni darhol qabul qilmadi. Ular bir necha marta suhbatlashishdi, barcha shartlarni oilasi bilan maslahatlashib ko‘rib chiqishdi.

Oxiri Akmal bir shart bilan rozi bo‘ldi: bu ish hech kimga minnat qilish yoki o‘zini qarzdor his qildirish uchun emas, samimiy niyat bilan amalga oshirilishi kerak.

Yangi uyga ko‘chib o‘tgan kuni Akmal ostonada biroz turib qoldi. Uning xayolidan o‘n yil oldingi voqealar o‘tdi. O‘sha kuni ham u bir uydan ayrilgan, ammo bir insonning hayotini saqlab qolishga hissa qo‘shgandi. Endi esa yillar o‘tib, o‘sha yaxshilikning aks-sadosi uning eshigiga kelibdi.

Uyga kirib, xotiniga qaradi. Xotini uning ko‘zlaridagi yoshni ko‘rib, jilmaydi.

— Esingdami, o‘sha kuni senga «uyni qayta qurish mumkin» degandim? — dedi u.

Akmal bosh irg‘adi.

— Ha, eslayman.

— Bugun yana bir narsani tushundim. Ba’zan uyning o‘zi emas, insonning qalbi qayta tiklanar ekan.

Akmal xotinini bag‘riga bosdi.

Yaxshilikning haqiqiy javobi

Oradan bir necha kun o‘tib, Akmal Bahrom bilan uchrashdi. Ular uzoq suhbatlashishdi. Bahrom ko‘zlarini olib qochib, do‘stidan kechirim so‘radi.

— Men senga qarzimni qaytarishga ulgurmadim, deb emas, sening yuzingga qaray olmay qolganim uchun kechirim so‘rayman, — dedi u. — Sen menga eng og‘ir kunimda yordam berding. Men esa yillar davomida sendan uzoqlashdim. Bu xatomni oqlay olmayman.

Akmal uning yelkasiga qo‘lini qo‘ydi.

— Bahrom, o‘tmishni o‘zgartirolmaymiz. Lekin qolgan umrimizni qanday o‘tkazishni o‘zimiz tanlaymiz. Men seni kechirdim. Faqat endi bir-birimizdan qochmaylik.

Bahromning ko‘zlaridan yosh oqdi.

Bu safar ularning orasida na qarz, na hisob-kitob, na ayblov bor edi. Faqat yillar davomida aytilmay qolgan gaplar va qayta tiklanayotgan do‘stlik bor edi.

Akmal o‘sha kuni bir haqiqatni yana bir bor angladi: inson qilgan yaxshiligining javobini har doim o‘zi kutgan odamdan olmasligi mumkin. Ba’zan hayot uni boshqa inson orqali, kutilmagan vaqtda qaytaradi. Ammo yaxshilikni faqat bir kun kelib qaytishi uchun qilish — uning eng go‘zal ma’nosini yo‘qotishdir.

Chunki haqiqiy do‘stlikning qiymati qancha pul berilgani bilan emas, eng qiyin kunda kim yoningda turgani bilan o‘lchanadi.

Va yana bir narsa bor: insonning haqiqiy boyligi uning qancha uyi borligida emas, balki bir kuni boshpanasidan ayrilsa ham, o‘z insoniyligini yo‘qotmaganidadir.