«O‘» va «G‘» endi boshqacha yoziladimi? Senat alifbo islohotiga oid qonunni ma’qulladi

O‘zbek tilining lotin alifbosidagi yillar davomida muhokama qilingan o‘zgarishlar yana kun tartibiga chiqdi. Taklif etilayotgan yangi shaklda O‘, G‘, Sh va Ch kabi belgilar bitta harf bilan ifodalanishi ko‘zda tutilgan.

Lekin bir muhim jihat bor: men ochiq rasmiy va ishonchli manbalarda Senatning aynan 10 sentyabr kuni ushbu qonunni ma’qullagani haqida tasdiqlangan xabarni topa olmadim. Iyul oyida Qonunchilik palatasi loyihani qabul qilib, Senatga yuborgani haqida xabarlar bor. Shuning uchun quyidagi materialda Senat bosqichini tasdiqlangan fakt sifatida emas, ehtiyotkorlik bilan bayon qilish maqbul.

O‘zbek alifbosida nima o‘zgarishi kutilmoqda?

Qonun loyihasida amaldagi 26 ta harf va 3 ta harf birikmasi o‘rniga 28 ta harf va 1 ta tutuq belgisidan iborat alifboga o‘tish nazarda tutilgan.

Eng ko‘p muhokama qilingan o‘zgarishlar quyidagilar:

Shuningdek, «ng» harf birikmasini alohida harf sifatida saqlamaslik taklif etilgan.

Nega aynan shu harflar o‘zgartirilmoqda?

Islohotning asosiy g‘oyasi — o‘zbek tilidagi ayrim tovushlarni ikki belgidan emas, bitta mustaqil harfdan foydalanib ifodalash.

Masalan, hozirgi yozuvda:

O‘ → Ö

G‘ → Ğ

Sh → Ş

Ch → Ç

ko‘rinishiga o‘tishi mumkin.

Bu yondashuvda bir tovushga bir belgi tamoyiliga yaqinlashish maqsad qilingan. Qonun loyihasi muhokamasida ham alifboning amaliyotda qo‘llanishini soddalashtirish va ayrim belgilar bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etish masalalariga e’tibor qaratilgan.

Oddiy matn qanday ko‘rinishga keladi?

Yangi shaklni ko‘z oldiga keltirish uchun bir nechta misolga qarash kifoya.

O‘zbek → Özbek

O‘zbekiston → Özbekiston

G‘alaba → Ğalaba

Shahar → Şahar

Choy → Çoy

Demak, hozir ikki yoki bir necha belgidan foydalanilayotgan ayrim tovushlar kelgusida bitta maxsus harf bilan ifodalanishi mumkin.

Buning uchun kompyuter klaviaturalari, telefonlardagi til sozlamalari, elektron hujjatlar va dasturiy ta’minot ham yangi belgilarga moslashtirilishi talab etiladi.

Eng qiziq savol: hujjatlar darhol o‘zgaradimi?

Yo‘q. Qonun loyihasida o‘zgarishlarni bosqichma-bosqich joriy etishga oid yondashuv ham nazarda tutilgan.

Jumladan, loyiha muhokamasida qonun kuchga kirguniga qadar rasmiylashtirilgan hujjatlar, milliy valyuta va qimmatli qog‘ozlarning amal qilishi saqlanishi, davlat tashkilotlarining peshlavha, ramziy belgilar va boshqa atributlaridan belgilangan muddatgacha foydalanish imkoniyati bo‘lishi qayd etilgan.

Bu esa alifbo o‘zgarishi bilan barcha hujjatlar, peshlavhalar va yozuvlar bir kunda almashtiriladi, degan xavotirlarga asos yo‘qligini anglatadi.

O‘zgarishlarning eng katta ta’siri qayerda seziladi?

Agar islohot yakuniy tarzda qabul qilinib, amaliyotga kiritilsa, o‘zgarishlar eng avvalo ta’lim tizimi va rasmiy yozishmalarda seziladi.

Maktablarda yangi harflarni o‘rganish, darslik va o‘quv qo‘llanmalarini moslashtirish, klaviaturalar va elektron tizimlarga yangi belgilarni kiritish talab etiladi.

Shuningdek, internetdagi qidiruv tizimlari, elektron pochta, saytlar, ma’lumotlar bazasi va turli dasturlarda o‘zbek tilini qayta moslashtirish masalasi ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Yangi alifbo haqidagi eng muhim raqamlar

Amaldagi tizim:

• 26 ta harf;

• 3 ta harf birikmasi;

• ayrim tovushlar ikki belgidan iborat.

Taklif etilayotgan tizim:

• 28 ta harf;

• 1 ta tutuq belgisi;

• G‘ → Ğ;

• O‘ → Ö;

• Sh → Ş;

• Ch → Ç;

• «ng» birikmasini alohida harf sifatida saqlamaslik.

Qonun loyihasi 2026 yil 7 iyul kuni Qonunchilik palatasida qabul qilinib, Senatga yuborilgan edi.

Eng muhimi — o‘zgarish hali avtomatik ravishda kuchga kirmaydi

Bu masalada eng ko‘p adashilayotgan jihat shu.

Qonunchilik palatasining loyihani qabul qilishi — alifbo allaqachon o‘zgardi, degani emas. Loyihaning keyingi bosqichlari ham mavjud.

Shuning uchun «O‘ o‘rniga Ö, G‘ o‘rniga Ğ yozish endi majburiy bo‘ldi», degan xulosani rasmiy kuchga kirish tartibi aniqlanmasidan oldin chiqarish to‘g‘ri emas. Avval Senat qarori, keyin esa qonunning imzolanishi va rasmiy e’lon qilinishi bilan bog‘liq jarayonlar hal qilinishi kerak.

Ayni paytda ochiq manbalardagi tasdiqlangan ma’lumotlar Qonunchilik palatasi bosqichini ko‘rsatmoqda.

«O‘» va «G‘» bilan xayrlashish vaqti keldimi?

Agar taklif etilgan islohot to‘liq kuchga kirsa, o‘zbek tilidagi ko‘plab tanish so‘zlarning tashqi ko‘rinishi o‘zgaradi.

O‘zbekiston — Özbekiston

O‘zbekistonlik — Özbekistonlik

G‘alaba — Ğalaba

Shahrimiz — Şahrimiz

Chiroyli — Çiroyli

Bir qarashda bu belgilar g‘alati tuyulishi mumkin. Ammo inson ko‘zi yangi yozuvga ham asta-sekin ko‘nikadi.

Endi asosiy masala harflarning shaklidan ham kattaroq: yangi alifboga o‘tish qanchalik oson kechadi, millionlab hujjatlar va elektron tizimlar qanday moslashtiriladi va jamoatchilik bu o‘zgarishni qanday qabul qiladi?

Aynan shu savollar alifbo islohotining keyingi bosqichida eng ko‘p muhokama qilinadigan mavzulardan biri bo‘lishi kutilmoqda.