10 sutkaga qamash davri tugadi: Konstitutsiyaviy sud chegaradagi eski tartibni bekor qildi

O‘zbekiston Respublikasi sud-huquq tizimida fuqarolarning erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqlarini mustahkamlovchi tarixiy qaror qabul qilindi. Konstitutsiyaviy sudning 2026 yil 22 sentyabrdagi QSQ–8-son qarori bilan Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 288-moddasi ikkinchi qismi mamlakat Bosh qomusiga zid deb topildi. Mazkur ish bo‘yicha Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman) murojaat qilib, ushbu normaning yangi tahrirdagi Konstitutsiyaning 27-moddasi uchinchi qismiga («Habeas korpus» prinsipiga) muvofiqligini tekshirishni talab qilgan edi.

Eski normaga ko‘ra, chegara va o‘tkazish punktlari tartibini buzgan shaxslar bayonnoma tuzish uchun 3 soatga, shaxsini aniqlash zarurati tug‘ilganda 3 sutkagacha, hujjati bo‘lmaganda esa prokuror sanksiyasi bilan naq 10 sutkagacha hibsda ushlab turilishi mumkin bo‘lgan. Konstitutsiyaviy sudning qarori bilan shaxsni sud qarorisiz uch va o‘n sutkaga ushlab turishni ko‘zda tutuvchi barcha qoidalarning amal qilishi darhol tugatildi. Qonunchilikka asosan, hujjatni qabul qilgan organ bir oylik muddatda ushbu moddani Konstitutsiyaga to‘liq muvofiqlashtirishi shart etib belgilandi.

«Ombudsman talabi, 10 sutka cheklov va «Habeas korpus»»: Sud qarorining 5 ta asosiy nuqtasi

Konstitutsiyaviy sudning QSQ–8-son qarori bo‘yicha eng muhim rasmiy faktlar:

• 3 va 10 sutkalik qamoq bekor bo‘ldi: Shaxsni tekshirish va prokuror sanksiyasi bilan 10 kungacha sudsiz ushlab turish qoidasi Konstitutsiyaga zid deb e’lon qilindi;

• «Habeas korpus» g‘alabasi: Qaror Konstitutsiyaning 27-moddasiga asoslanib, shaxsni sud qarorisiz 48 soatdan ortiq ushlab turishni qat’iy taqiqlaydi;

• Ombudsmanning konstitutsiyaviy tashabbusi: Inson huquqlari bo‘yicha vakil eskirgan kodeks normasi inson erkinligini cheklayotganini asoslab, sudga chiqqan edi;

• 3 soatlik chegara saqlandi: Bayonnoma tuzish uchun chegarada 3 soatgacha ushlab turishga oid dastlabki tartib o‘z kuchida qoldi;

• Bir oylik muhlat: Qonun chiqaruvchi organ bir oydan kechiktirmay kodeksning 288-moddasini Konstitutsiyaga moslashtirishi shart.

Huquqiy qiyoslash: MJTK 288-moddasining eski va yangi holati taqqosi

Chegara tartibini buzganlik uchun ushlab turish tartibidagi o‘zgarishlar:

Huquqiy ekspertiza: Nega ushbu qaror inson huquqlari uchun inqilobiy qadam?

Huquqshunoslar, advokatlar va konstitutsiyaviy huquq ekspertlarining xulosalari:

• «Sudsiz qamashga chek qo‘yildi»: Eski Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksda saqlanib qolgan 10 sutkalik norma shaxsning sud himoyasiga bo‘lgan huquqini buzar edi; endilikda hech bir davlat organi yoki prokuror insonni 48 soatdan ortiq vaqt davomida sudsiz hibsda tuta olmaydi;

• Ombudsman institutining faollashuvi: Inson huquqlari bo‘yicha vakilning Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilib, kuch tuzilmalariga qulay bo‘lgan normani bekor qildirishi fuqarolik jamiyati rivoji uchun ulkan pretsedent yaratdi;

• Qonunchilikni yangi tahrirdagi Konstitutsiyaga moslash: Mazkur qaror boshqa kodekslardagi eskirgan va inson huquqlarini cheklovchi normalarni ham qayta ko‘rib chiqishga yo‘l ochuvchi muhim siyosiy-huquqiy signaldir.

Sizningcha, chegarada sud qarorisiz 3 va 10 sutkagacha ushlab turish tartibining bekor qilinishi fuqarolarning erkinlik huquqini qanchalik ta’minlaydi? Konstitutsiyaviy sud va Ombudsmanning ushbu qo‘shma huquqiy g‘alabasiga shaxsan qanday baho berasiz? Shaxsiy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va inson huquqlariga oid ushbu muhim tahlilni barcha fuqarolar bilan baham ko‘ring!