Rossiya Cellebrite kompaniyasining cheklovlarini chetlab oʻtib, iPhone smartfonlarini buzib kirdi

Isroilning kiber-ekspertiza sohasidagi yetakchi korxonasi hisoblangan Cellebrite kompaniyasi Rossiya davlat idoralari bilan hamkorlikni toʻxtatganini eʼlon qilganiga qaramay, uning texnologiyalari hamon rossiyalik muxolifatchilarning smartfonlarini buzib kirishda qoʻllanilmoqda. Bu holat Gʻarb texnologik kompaniyalari oʻz mahsulotlari "yovvoyi bozor"ga chiqib ketganidan soʻng, ularning ustidan nazoratni qanchalik tez yoʻqotishi mumkinligini koʻrsatuvchi navbatdagi ogohlantirish boʻldi. Bu haqda Techcrunch.com xabar beradi.

Toronto universitetining Citizen Lab raqamli huquqlar guruhi tadqiqotchilari Rossiya tergov organlari muxolifatchi va inson huquqlari faoli Andrey Pivovarovning iPhone qurilmasiga kirish uchun aynan Cellebrite texnologiyasidan foydalanganini aniqlashdi. Ushbu voqea 2021-yilning iyun oyida, yaʼni kompaniya Rossiya bozorini rasman tark etganidan uch oy oʻtib sodir boʻlgan. TechCrunch nashri xabariga koʻra, bu kabi holatlar kuzatuv texnologiyalarini jilovlash naqadar qiyin ekanligini isbotlamoqda.

Nazoratni yoʻqotish va texnologik boʻshliqlar

Cellebrite oʻzining rasmiy bayonotlarida 2021-yil mart oyidan boshlab Rossiya hukumati bilan barcha aloqalarni uzganini va hatto masofadan turib oʻz qurilmalarining ishlashini toʻxtatish imkoniyatiga ega ekanligini taʼkidlagan edi. Biroq amaliyotda UFED (Universal Forensic Extraction Device) deb nomlanuvchi qurilmalar litsenziya muddati tugaganidan keyin ham maʼlum darajada ishlashda davom etishi mumkinligi maʼlum boʻldi. Bu esa kompaniyaning oʻz vaʼdalarini toʻliq bajara olmaganidan dalolat beradi.

Isroillik huquqshunos Eitay Mackning fikricha, shunchaki savdoni toʻxtatish yoki dasturiy taʼminot litsenziyasini bekor qilish yetarli emas. Uning soʻzlariga koʻra, Cellebrite oʻz mijozlaridan sotilgan xakerlik uskunalarini qaytarib olishni yoki ularni butunlay yoʻq qilishni talab qilmaydi. Natijada, avvalgi mijozlar eskirgan boʻlsa-da, hali ham samarali boʻlgan asboblardan inson huquqlari faollariga qarshi foydalanishda davom etmoqda.

Citizen Lab katta tadqiqotchisi John Scott-Railtonning taʼkidlashicha, kompaniya oʻz qurilmalarini masofadan turib butunlay yaroqsiz holga keltirish (brick) mexanizmini joriy qilishi lozim. Shuningdek, har bir olingan maʼlumotga raqamli tamgʻa (watermark) bosish orqali, qaysi qurilma yordamida maʼlumot oʻgʻirlanganini aniqlash imkonini yaratish taklif etilmoqda. Bu choralar kompaniyalarga oʻz aybini inkor etish (plausible deniability) davrini tugatishga yordam beradi.

Global miqyosdagi muammolar

Cellebrite faqat Rossiya bilan bogʻliq mashmashalar markazida emas. Kompaniya oʻtmishda oʻz texnologiyalari suiisteʼmol qilingani haqidagi xabarlar ortidan bir qator davlatlar bilan hamkorlikni toʻxtatgan:

• Xitoy va Gonkong;
• Myanma;
• Bangladesh;
• Serbiya.

Ushbu holat Oʻzbekiston kabi texnologik bozorlar uchun ham dolzarbdir. Zamonaviy kiber-xavfsizlik vositalari va smartfonlarni buzib kirish texnologiyalari nafaqat jinoyatchilikka qarshi kurashish, balki shaxsiy daxlsizlikka tajovuz qilish quroliga ham aylanishi mumkin. Mutaxassislar Gʻarb kompaniyalarining bunday "ikki tomonlama maqsadli" texnologiyalari ustidan xalqaro nazoratni kuchaytirish zarurligini uzoq vaqtdan beri taʼkidlab kelishmoqda.

Xulosa oʻrnida aytish mumkinki, Cellebrite va shunga oʻxshash kompaniyalar oʻz mahsulotlarini sotishdan olayotgan foydasi hamda ularning keyingi taqdiri uchun masʼuliyat oʻrtasidagi muvozanatni topishi shart. Aks holda, hatto eng ilgʻor iPhone himoya tizimlari ham siyosiy bosim va texnologik suiisteʼmollar qarshisida ojiz boʻlib qolaveradi.