Yer ostidagi ulkan tarmoq: Olimlar 110 kvadrillion kilometrlik zamburugʻ xaritasini tuzdi

Xalqaro olimlar guruhi Yer sayyorasi tarixida ilk bor tuproq ostidagi ulkan mikoriza zamburugʻlari tarmogʻining global xaritasini ishlab chiqdi. Science jurnalida eʼlon qilingan tadqiqot natijalariga koʻra, ushbu yashirin tizimning umumiy uzunligi taxminan 110 kvadrillion kilometrni tashkil etadi. Bu kashfiyot sayyoramiz ekotizimi qanday ishlashi haqidagi tasavvurlarni tubdan oʻzgartirib, tabiatning "global interneti" qanchalik miqyosli ekanini koʻrsatib berdi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Gap arbuskulyar mikoriza zamburugʻlari (AM fungi) haqida bormoqda. Ushbu organizmlar oʻsimlik ildizlari bilan simbioz, yaʼni oʻzaro manfaatli aloqa oʻrnatadi. Zamburugʻlarning gifa deb ataladigan oʻta ingichka iplari tuproqni qamrab olib, oʻsimliklarga suv va minerallar yetkazib beradi. Buning evaziga oʻsimliklar fotosintez jarayonida hosil boʻlgan uglerodni zamburugʻlar bilan baham koʻradi. Maʼlumotlarga koʻra, yer yuzidagi oʻsimlik turlarining qariyb 70 foizi yashab qolish uchun aynan shu tarmoqqa tayanadi.

Global ekotizimning poydevori

Tadqiqotchilar ushbu ulkan xaritani yaratish uchun 322 ta ilmiy ish maʼlumotlarini birlashtirib, dunyoning turli nuqtalaridan olingan 16 mingga yaqin tuproq namunasini tahlil qildilar. Ixbt.com nashrining yozishicha, ish jarayonida zamonaviy vizuallashtirish usullari va machine learning (mashinali oʻrganish) algoritmlaridan foydalanilgan. Bu texnologiyalar ilgari inson koʻzi va oddiy asboblar ilgʻay olmagan mikroskopik tuzilmalarni koʻrish imkonini berdi.

Hisob-kitoblarga koʻra, ushbu zamburugʻ tarmogʻining umumiy biomassasi tarkibida 300 megatonna uglerod mavjud. Taqqoslash uchun, bu butun insoniyat vaznidan 4–6 baravar koʻp demakdir. Tadqiqot mualliflaridan biri Jastin Styuartning taʼkidlashicha, tizimning miqyosi hayratlanarli: hatto bir choy qoshiq tuproq ichida 10 metrgacha zamburugʻ iplari boʻlishi mumkin.

Iqlim oʻzgarishiga taʼsiri va xavflar

Ushbu yer osti tarmogʻi global uglerod aylanishida hal qiluvchi rol oʻynaydi. Har yili zamburugʻlar orqali tuproqqa 4 milliard tonna karbonat angidrid ekvivalenti oʻtadi. Bu insoniyat faoliyati natijasida atmosferaga chiqarilayotgan jami CO2 chiqindilarining taxminan 11 foiziga tengdir. Yaʼni, mikoriza tarmoqlari iqlim isishini jilovlab turuvchi tabiiy filtr vazifasini oʻtaydi.

Biroq olimlar xavotirli tendensiyani ham aniqlashdi. Qishloq xoʻjaligi uchun ishlov beriladigan yerlarda zamburugʻlar tarmogʻining zichligi tabiiy ekotizimlarga qaraganda ikki baravar past ekani maʼlum boʻldi. Ayniqsa, oʻtloq maydonlari oʻrmonlarga nisbatan toʻrt baravar tezroq oʻzlashtirilayotgani bu yashirin tizimning emirilishiga olib kelmoqda.

Xulosa oʻrnida aytish mumkinki, yer osti zamburugʻ tarmoqlarining kamayishi tuproqning uglerodni ushlab qolish qobiliyatini pasaytiradi. Bu esa oʻz navbatida global iqlim barqarorligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Mazkur tadqiqot nafaqat biologiya, balki ekologik xavfsizlik nuqtayi nazaridan ham ulkan ahamiyatga ega.