His-tuyg‘ularimiz jismoniy tanamizni qanday qayta qurishi mumkin?

Ilmiy tadqiqotlar hissiyotlar faqat kayfiyat emas, balki hujayralarimizgacha ta’sir qilishini ko‘rsatmoqda

Bir kun qattiq asabiylashganingizdan keyin bosh og‘rig‘i yoki qorin bezovtaligini his qilganmisiz? Yoki uzoq vaqt davom etgan stressdan so‘ng tez-tez shamollay boshlaganmisiz? Ilgari bunday holatlar shunchaki tasodif deb qabul qilingan bo‘lsa, bugungi zamonaviy tibbiyot his-tuyg‘ular va organizm o‘rtasidagi bog‘liqlik ancha chuqur ekanini isbotlamoqda.

So‘nggi yillarda nevrologiya, immunologiya va psixobiologiya sohalarida olib borilgan tadqiqotlar insonning hissiy holati miyadan tortib immun tizimi, yurak-qon tomirlari, ichak mikroflorasi va hatto genlar faoliyatigacha ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatdi. Demak, hissiyotlar shunchaki ongimizda kechadigan jarayon emas — ular butun tanamizning ishlash uslubini o‘zgartirishi mumkin.

Miya har bir hissiyotni kimyoviy signalga aylantiradi

Har qanday hissiyot avvalo miyada paydo bo‘ladi. Quvonch, qo‘rquv, g‘azab yoki muhabbat paydo bo‘lishi bilan miya neyromediatorlar va gormonlar ishlab chiqara boshlaydi.

Masalan:

• stress vaqtida kortizol va adrenalin ko‘payadi;

• quvonch paytida dofamin ajraladi;

• mehr va ishonch hissi oksitotsin ishlab chiqarilishini kuchaytiradi;

• xotirjamlik serotonin bilan bog‘liq.

Bu moddalar qon orqali butun organizmga tarqalib, deyarli har bir a’zoga ta’sir ko‘rsatadi.

Uzoq davom etgan stress organizmni sekin-asta o‘zgartiradi

Stress inson hayoti uchun zarur mexanizm. U xavfdan qutulishga yordam beradi. Ammo muammo stress oylar va yillar davomida to‘xtamasligidadir.

Doimiy yuqori kortizol:

• immunitetni pasaytiradi;

• qon bosimini oshiradi;

• qorin atrofida yog‘ yig‘ilishini kuchaytiradi;

• xotirani yomonlashtiradi;

• uyquni buzadi;

• organizmda yallig‘lanish jarayonlarini kuchaytiradi.

Ilmiy tadqiqotlarda surunkali stress yurak-qon tomir kasalliklari, qandli diabet va hatto ayrim neyrodegenerativ kasalliklar xavfini oshirishi mumkinligi ko‘rsatilgan.

Quvonch ham organizmni o‘zgartiradi

Faqat salbiy emas, ijobiy hissiyotlar ham tanada jiddiy o‘zgarishlar qiladi.

Kulish paytida:

• stress gormonlari kamayadi;

• endorfinlar ajraladi;

• og‘riq sezish pasayadi;

• immun hujayralari faollashadi.

Ilmiy kuzatuvlarda ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga ega insonlarda jarrohlikdan keyin tiklanish tezroq kechishi ham qayd etilgan.

Ichak va miya doimiy muloqotda

Zamonaviy olimlar ichakni ba’zan «ikkinchi miya» deb ham atashadi.

Ichak mikroblari:

• serotonin ishlab chiqarishda ishtirok etadi;

• kayfiyatga ta’sir qiladi;

• xavotir darajasini o‘zgartirishi mumkin.

Shuning uchun doimiy stress nafaqat miyani, balki ovqat hazm qilish tizimini ham izdan chiqaradi.

Aksincha, sog‘lom ovqatlanish va tinch hayot tarzi hissiy barqarorlikka ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Hissiyotlar genlar faoliyatiga ham ta’sir qilishi mumkin

Bu soha epigenetika deb ataladi.

Epigenetika genlarning o‘zini emas, balki ularning qay darajada "yoqilishi" yoki "o‘chirilishi"ni o‘rganadi.

Tadqiqotlar:

• surunkali stress ayrim yallig‘lanish genlarini faollashtirishi;

• muntazam jismoniy mashqlar va meditatsiya esa aksincha, ayrim himoya mexanizmlarini kuchaytirishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.

Bu genlar o‘zgarib ketadi degani emas. Ular faqat boshqacha ishlay boshlaydi.

Psixosomatika: hamma narsa asabdanmi?

Ko‘pchilik "hamma kasallik asabdan" degan gapni eshitgan.

Bu mutlaq haqiqat emas.

Masalan:

• infeksiyani virus chaqirishi mumkin;

• siniq suyak stress sabab paydo bo‘lmaydi.

Ammo stress va salbiy hissiyotlar kasallikning kechishini og‘irlashtirishi, og‘riqni kuchaytirishi yoki sog‘ayishni sekinlashtirishi mumkin.

Shuning uchun psixosomatika — "kasallikni xayol qilib oldingiz" degani emas, balki miya va tana o‘rtasidagi ikki tomonlama aloqani anglatadi.

Tanani o‘zgartirish uchun miyani ham parvarish qilish kerak

Mutaxassislar quyidagi odatlarni organizm uchun foydali deb hisoblaydi:

• har kuni 7–9 soat sifatli uyqu;

• muntazam jismoniy faollik;

• nafas mashqlari va meditatsiya;

• ijtimoiy muloqot va yaqin insonlar bilan vaqt o‘tkazish;

• tabiat qo‘ynida sayr qilish;

• stressni uzoq vaqt ichida to‘plab yurmaslik.

Bu usullar organizmdagi stress gormonlarini kamaytirishga va asab tizimi muvozanatini tiklashga yordam beradi.

Xulosa

Inson his-tuyg‘ulari shunchaki kayfiyat emas. Ular miya orqali gormonlar, immun tizimi, ichak mikroflorasi va hatto genlar faoliyatigacha ta’sir ko‘rsatadi. Ilmiy dalillar shuni ko‘rsatadiki, uzoq davom etgan stress organizmni sekin-asta zaiflashtirishi mumkin, ijobiy hissiyotlar va sog‘lom turmush tarzi esa aksincha, tiklanish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi.

Shu bilan birga, har qanday jismoniy kasallikni faqat hissiyotlar bilan izohlash to‘g‘ri emas. Agar uzoq davom etuvchi og‘riq, tushkunlik yoki boshqa alomatlar kuzatilsa, albatta shifokorga murojaat qilish zarur.

Balki organizmimizga g‘amxo‘rlik qilishning birinchi qadami sport zalidan emas, balki o‘z hissiyotlarimizni anglashdan boshlanar.