«O‘» ва «G‘» энди бошқача ёзиладими? Сенат алифбо ислоҳотига оид қонунни маъқуллади

Ўзбек тилининг лотин алифбосидаги йиллар давомида муҳокама қилинган ўзгаришлар яна кун тартибига чиқди. Таклиф этилаётган янги шаклда O‘, G‘, Sh ва Ch каби белгилар битта ҳарф билан ифодаланиши кўзда тутилган.

Лекин бир муҳим жиҳат бор: мен очиқ расмий ва ишончли манбаларда Сенатнинг айнан 10 сентябрь куни ушбу қонунни маъқуллагани ҳақида тасдиқланган хабарни топа олмадим. Июль ойида Қонунчилик палатаси лойиҳани қабул қилиб, Сенатга юборгани ҳақида хабарлар бор. Шунинг учун қуйидаги материалда Сенат босқичини тасдиқланган факт сифатида эмас, эҳтиёткорлик билан баён қилиш мақбул.

Ўзбек алифбосида нима ўзгариши кутилмоқда?

Қонун лойиҳасида амалдаги 26 та ҳарф ва 3 та ҳарф бирикмаси ўрнига 28 та ҳарф ва 1 та тутуқ белгисидан иборат алифбога ўтиш назарда тутилган.

Энг кўп муҳокама қилинган ўзгаришлар қуйидагилар:

Шунингдек, «ng» ҳарф бирикмасини алоҳида ҳарф сифатида сақламаслик таклиф этилган.

Нега айнан шу ҳарфлар ўзгартирилмоқда?

Ислоҳотнинг асосий ғояси — ўзбек тилидаги айрим товушларни икки белгидан эмас, битта мустақил ҳарфдан фойдаланиб ифодалаш.

Масалан, ҳозирги ёзувда:

O‘ → Ö

G‘ → Ğ

Sh → Ş

Ch → Ç

кўринишига ўтиши мумкин.

Бу ёндашувда бир товушга бир белги тамойилига яқинлашиш мақсад қилинган. Қонун лойиҳаси муҳокамасида ҳам алифбонинг амалиётда қўлланишини соддалаштириш ва айрим белгилар билан боғлиқ муаммоларни бартараф этиш масалаларига эътибор қаратилган.

Оддий матн қандай кўринишга келади?

Янги шаклни кўз олдига келтириш учун бир нечта мисолга қараш кифоя.

O‘zbek → Özbek

O‘zbekiston → Özbekiston

G‘alaba → Ğalaba

Shahar → Şahar

Choy → Çoy

Демак, ҳозир икки ёки бир неча белгидан фойдаланилаётган айрим товушлар келгусида битта махсус ҳарф билан ифодаланиши мумкин.

Бунинг учун компьютер клавиатуралари, телефонлардаги тил созламалари, электрон ҳужжатлар ва дастурий таъминот ҳам янги белгиларга мослаштирилиши талаб этилади.

Энг қизиқ савол: ҳужжатлар дарҳол ўзгарадими?

Йўқ. Қонун лойиҳасида ўзгаришларни босқичма-босқич жорий этишга оид ёндашув ҳам назарда тутилган.

Жумладан, лойиҳа муҳокамасида қонун кучга киргунига қадар расмийлаштирилган ҳужжатлар, миллий валюта ва қимматли қоғозларнинг амал қилиши сақланиши, давлат ташкилотларининг пешлавҳа, рамзий белгилар ва бошқа атрибутларидан белгиланган муддатгача фойдаланиш имконияти бўлиши қайд этилган.

Бу эса алифбо ўзгариши билан барча ҳужжатлар, пешлавҳалар ва ёзувлар бир кунда алмаштирилади, деган хавотирларга асос йўқлигини англатади.

Ўзгаришларнинг энг катта таъсири қаерда сезилади?

Агар ислоҳот якуний тарзда қабул қилиниб, амалиётга киритилса, ўзгаришлар энг аввало таълим тизими ва расмий ёзишмаларда сезилади.

Мактабларда янги ҳарфларни ўрганиш, дарслик ва ўқув қўлланмаларини мослаштириш, клавиатуралар ва электрон тизимларга янги белгиларни киритиш талаб этилади.

Шунингдек, интернетдаги қидирув тизимлари, электрон почта, сайтлар, маълумотлар базаси ва турли дастурларда ўзбек тилини қайта мослаштириш масаласи ҳам муҳим аҳамият касб этади.

Янги алифбо ҳақидаги энг муҳим рақамлар

Амалдаги тизим:

• 26 та ҳарф;

• 3 та ҳарф бирикмаси;

• айрим товушлар икки белгидан иборат.

Таклиф этилаётган тизим:

• 28 та ҳарф;

• 1 та тутуқ белгиси;

• G‘ → Ğ;

• O‘ → Ö;

• Sh → Ş;

• Ch → Ç;

• «ng» бирикмасини алоҳида ҳарф сифатида сақламаслик.

Қонун лойиҳаси 2026 йил 7 июль куни Қонунчилик палатасида қабул қилиниб, Сенатга юборилган эди.

Энг муҳими — ўзгариш ҳали автоматик равишда кучга кирмайди

Бу масалада энг кўп адашилаётган жиҳат шу.

Қонунчилик палатасининг лойиҳани қабул қилиши — алифбо аллақачон ўзгарди, дегани эмас. Лойиҳанинг кейинги босқичлари ҳам мавжуд.

Шунинг учун «O‘ ўрнига Ö, G‘ ўрнига Ğ ёзиш энди мажбурий бўлди», деган хулосани расмий кучга кириш тартиби аниқланмасидан олдин чиқариш тўғри эмас. Аввал Сенат қарори, кейин эса қонуннинг имзоланиши ва расмий эълон қилиниши билан боғлиқ жараёнлар ҳал қилиниши керак.

Айни пайтда очиқ манбалардаги тасдиқланган маълумотлар Қонунчилик палатаси босқичини кўрсатмоқда.

«O‘» ва «G‘» билан хайрлашиш вақти келдими?

Агар таклиф этилган ислоҳот тўлиқ кучга кирса, ўзбек тилидаги кўплаб таниш сўзларнинг ташқи кўриниши ўзгаради.

O‘zbekiston — Özbekiston

O‘zbekistonlik — Özbekistonlik

G‘alaba — Ğalaba

Shahrimiz — Şahrimiz

Chiroyli — Çiroyli

Бир қарашда бу белгилар ғалати туюлиши мумкин. Аммо инсон кўзи янги ёзувга ҳам аста-секин кўникади.

Энди асосий масала ҳарфларнинг шаклидан ҳам каттароқ: янги алифбога ўтиш қанчалик осон кечади, миллионлаб ҳужжатлар ва электрон тизимлар қандай мослаштирилади ва жамоатчилик бу ўзгаришни қандай қабул қилади?

Айнан шу саволлар алифбо ислоҳотининг кейинги босқичида энг кўп муҳокама қилинадиган мавзулардан бири бўлиши кутилмоқда.