АҚШ-Эрон урушининг кенгайиши ва Саудиянинг геосиёсий тузоғи...

06:30 / 26.07.2026·35·Дунё

Баб-ал-Мандиб ва Ҳўрмуз бўғозларидаги кескинлик дунё энергетика бозорини ларзага келтирмоқда. Манба: Houthi Military Media / via REUTERS.

Яқин Шарқда АҚШ ва Эрон ўртасидаги эскалация хавфли босқичга кирди. Вашингтоннинг минтақада аниқ уруш стратегияси ва якуний «ғалаба лойиҳаси» мавжуд эмас — АҚШнинг зарбаларидан асосий мақсад Теҳронни жазолаш, қўрқитиш ва ўз шартларига кўндиришдир. Бироқ Эрон чекинмоқчи эмас ва Вашингтонга тенгма-тенг жавоб қайтаришга интилмоқда.

Zamin.uz АҚШ-Эрон қарама-қаршилигининг янги босқичи, нефть инқирози ва Саудия Арабистони дуч келаётган геостратегик зиддиятларни атрофлича таҳлил қилади.

1. Баб-ал-Мандибда зарба: Ҳусийчилар урушга тўлиқ кирди

АҚШ ва Эрон ўртасидаги кескинлик фонида Теҳроннинг минтақадаги энг йирик иттифоқчиларидан бири — Ямандаги «Ансоруллоҳ» (ҳусийчилар) ҳаракати урушга тўлиқ қўшилди.

Танкерларга ҳужум: Яқинда ҳусийчилар Баб-ал-Мандиб бўғозида Саудия Арабистонига тегишли иккита нефть танкерига зарба берди. Одамлар орасида қурбонлар бўлмаса-да, танкерлар ва уларга ортилган нефть бутунлай йўқ қилинди.
Глобал энергетик инқироз: Эрон томонидан Ҳўрмуз бўғози, ҳусийчилар томонидан эса Баб-ал-Мандибнинг фактик блокланиши дунё иқтисодиёти ва энергетика секторига қақшатқич зарба бўлди. Нефть нархи кескин кўтарилиб, бир баррель учун 100 долларлик психологияк остонага етди.
Ҳусийчилар важлари: Ҳаракaт вакиллари ушбу ҳаракатни «Саудия томони жорий этилган тартибга риоя қилмагани» ва «12 йиллик уруш учун қасос» деб изоҳлади.

2. Ар-Риёднинг мураккаб танлови: Икки ўт орасидаги Саудия

Саудия Арабистони бу сафар Яманда ҳарбий операция ўтказишдан тийилмоқда. Чўзиладиган урушлар давлатларни ҳолсизлантириши, қурол захираларини емириши ва оқибатда Исроилга муқаррар устунлик яратишини Ар-Риёд яхши англайди.

Геосиёсий мазмун:
Бугунги АҚШ-Эрон уруши марказида минтақадаги гегемонлик масаласи туради. Вашингтон ўз таъсирини сақлаб қолмоқчи, Эрон эса мавжуд статус-квони бузишга интилмоқда. Саудия Арабистони эса ўз ички геостратегик инқирозини бошдан кечирмоқда: Теҳроннинг ҳаддан ташқари кучайиши ҳам, унинг батамом йиқилиши ҳам Ар-Риёд учун бирдек хавфли. Агар Эрон йиқилса, Исроилнинг минтақавий тажовузкорлиги ва АҚШ босими янада ортади.

Саудия Арабистони ва минтақавий кучлар мувозанати

Давлат / Куч	Ар-Риёднинг позицияси ва муносабати	Асосий геосиёсий хавф
АҚШ	Содиқ иттифоқчиликдан кўп векторли сиёсатга ўтилмоқда	Исроил манфаати учун араб иттифоқчиларини ташлаб кетиши
Исроил	«Катта Исроил» лойиҳаси ва Ғазодаги ҳаракатлари Ар-Риёдда хавотир уйғотмоқда	Мингақада ягона ҳарбий ва сиёсий кучга айланиши
БАА	Саудияга муқобил ва баъзан қарши лойиҳа сифатида намоён бўлмоқда	Исроилга ориентир олиши ортидан араб дунёсидаги бўлиниш
Туркия ва Қатар	Яширин ёки ошкора рақиб сифатида кўрилади (масалан, Суриядаги таъсир)	Анқара ва Доҳанинг Эронга мойил сиёсат юритиши

3. АҚШнинг 30 йиллик «ядровий дастури» ва Саудия стратегияси

Саудия Арабистонини ўз лагерида ушлаб қолиш учун Вашингтон Ар-Риёдга 30 йиллик муддатга мўлжалланган тинч атом дастурини таклиф этмоқда. Ҳатто уранни бойитиш ишларини Саудия ҳудудида амалга оширишга рухсат бериш кўзда тутилган.

Бу қадам орқали АҚШ кўп векторли сиёсат сари юз тутаётган подшоҳликни ўз таъсир доирасида сақлаб қолмоқчи.

Етакчилик амбицияси: Саудия Арабистони ўзини бошқаларга эргашувчи эмас, балки араб ва ислом дунёсини эргаштирувчи лидер давлат деб билади.
Ирода ва ресурслар танқислиги: Саудиянинг ўз геосиёсий қутбини яратиши учун ҳозирча шижоат, тўлиқ геосиёсий эркинлик ва стратегик фикрлаш етишмаяпти.
Эҳтиёткор кузатувчи: Ар-Риёд шошилаётгани йўқ. У дунёдаги кучлар нисбати ўзгараётган паллада ўзгаришларни амалга оширувчи эмас, балки содир бўлаётган жараёнлардан эҳтиёткорлик билан фойдаланувчи мақомида қолмоқда.