Эронда 1 доллар 2,7 миллион риалга етди: иқтисодий инқирознинг сабаблари очиқланди

Эрон миллий валютаси — риалнинг қадрсизланиши давом этмоқда. 2026 йил 14 ноябрь ҳолатига кўра, мамлакатнинг очиқ валюта бозорида 1 АҚШ доллари тахминан 2,7 миллион риалга баҳоланмоқда. АҚШ молия вазири Скотт Бессент эса Эрондаги иқтисодий вазият янада оғирлашганини таъкидлаб, доллар курси 3 миллионлик чегарага яқинлашгани ва инфляция 200 фоизга етгани ҳақида гапирди.

Бу рақамлар Эрон иқтисодиётидаги жиддий муаммоларни яна бир бор кун тартибига олиб чиқди. Бироқ валюта курсининг кўтарилиши фақат ташқи босим билан боғлиқми ёки мамлакатнинг ички иқтисодий муаммолари ҳам бунга сабаб бўляптими? Бессент ўз баёнотида АҚШ санкцияларининг таъсирини алоҳида таъкидлаган.

Эронда доллар курси қандай даражага етди?

Очиқ валюта бозори маълумотларига кўра, 2026 йил 14 ноябрь куни Эронда 1 АҚШ долларининг сотув курси 2 723 500 риални ташкил этган. Бу тахминан 272 350 туманга тенг.

Эронда риал расмий пул бирлиги ҳисобланади, аммо аҳоли кундалик муомалада туман атамасидан ҳам кенг фойдаланади. Бунда 1 туман 10 риалга тенг. Шунинг учун валюта курслари ҳақидаги хабарларда бу икки бирликни адаштирмаслик муҳим.

Скотт Бессент эса Эрон валютасининг қадрсизланиши ҳақида гапирар экан, бир доллар учун 3 миллионлик кўрсаткични тилга олди. Унинг фикрича, бу мамлакат иқтисодиётидаги оғир вазиятни акс эттиради.

Аввалги давр билан таққослаганда ҳам ўзгариш сезиларли. Бессентнинг баёнотида доллар курси аввал 600 минг атрофида бўлгани, кейин эса 3 миллионлик даражага яқинлашгани айтилган. Бироқ бу рақамларни таққослашда қайси сана ва қайси пул бирлиги назарда тутилганини ҳисобга олиш керак.

Скотт Бессент: Трамп Эронга нисбатан максимал босим сиёсатини бошлашни буюрган

АҚШ молия вазири Скотт Бессентнинг айтишича, Дональд Трамп 2025 йилда унга Эронга нисбатан максимал босим сиёсатини амалга ошириш вазифасини топширган.

Бессентнинг тушунтиришича, Вашингтоннинг асосий мақсади Эроннинг нефть экспортидан тушадиган даромадларини чеклаш, мамлакатнинг халқаро молия тизимига кириш имкониятларини қисқартириш ва санкциялар таъсирини кучайтиришдан иборат бўлган.

У 2025 йил 6 март куни Нью-Йорк иқтисодий клубида қилган чиқишида ҳам Эрон валютасининг қадрсизланиши эҳтимоли ҳақида огоҳлантирган эди. Ўша пайтда Бессент мамлакатда расмий инфляция 35 фоизга етгани ва риал бир йил давомида қийматининг катта қисмини йўқотганини таъкидлаган.

Кейинчалик АҚШ молия вазири санкциялар ва доллар танқислиги Эрон иқтисодиётига босимни кучайтирганини бир неча бор қайд этди.

Инфляция 200 фоизга етдими?

Бессентнинг баёнотидаги энг эътиборли рақамлардан бири — Эронда инфляция 200 фоизга етгани ҳақидаги даъводир.

Бироқ бу кўрсаткични Эроннинг расмий статистикаси билан бир хил деб қабул қилиш тўғри бўлмайди. Инфляция турли товарлар гуруҳи, ҳисоблаш даври ва методологияга қараб фарқ қилиши мумкин. Шунинг учун 200 фоизлик рақамни айнан Бессентнинг баёноти сифатида келтириш лозим.

Шунга қарамай, риалнинг қадрсизланиши аҳолининг харид қобилиятига бевосита таъсир кўрсатади. Айниқса, импорт маҳсулотлари, дори-дармон, озиқ-овқат ва ишлаб чиқариш учун зарур хомашё нархлари валюта курсига боғлиқ бўлган шароитда доллар қимматлашиши ички бозордаги нархларга ҳам босим ўтказади.

Валютага талаб ошиши, импорт харажатларининг кўпайиши ва аҳолининг миллий пул бирлигига ишончи пасайиши иқтисодий вазиятни янада мураккаблаштириши мумкин.

АҚШ санкциялари Эрон иқтисодиётига қандай таъсир қилмоқда?

Эрон иқтисодиёти узоқ йиллардан бери халқаро санкциялар таъсирида қолиб келмоқда. Айниқса, нефть экспорти ва халқаро банк операцияларига қаратилган чекловлар мамлакатнинг хорижий валюта тушумларига таъсир кўрсатади.

АҚШнинг «максимал босим» сиёсати доирасида Эрон нефтини сотиш, уни ташиш ва экспортдан тушган маблағларни халқаро молия тизими орқали ўтказишда иштирок этадиган тузилмаларга нисбатан чекловлар кучайтирилган.

Бунинг натижасида Эроннинг хорижий валютага кириш имкониятлари қисқариши, импорт учун тўловларни амалга ошириш қийинлашиши ва миллий валютага босим ортиши мумкин.

Бироқ иқтисодий вазиятни фақат ташқи санкциялар билан изоҳлаш ҳам бир томонлама ёндашув бўлади. Ички иқтисодий бошқарув, банк тизимидаги муаммолар, бюджет тақчиллиги, пул-кредит сиёсати ва нефть даромадларига юқори даражада боғлиқлик ҳам муҳим омиллар ҳисобланади.

Ўзбекистон билан таққослаганда фарқ қанчалик катта?

Эрон риалининг қадрсизланишини Ўзбекистон сўми билан таққослашда ҳар икки давлатнинг валюта курси бир хил санада олинганига эътибор бериш керак.

Тақдим этилган маълумотда 1 АҚШ доллари Ўзбекистонда 11 973 сўм, Эронда эса 2 702 000 риал деб кўрсатилган. Аммо бу рақамларнинг қайси санага тегишли экани аниқ кўрсатилмагани сабабли уларни 2026 йил 14 ноябрдаги жорий курслар сифатида тақдим этиш тўғри эмас.

Эрондаги очиқ бозор курси эса 14 ноябрь куни 1 доллар учун тахминан 2,72 миллион риал даражасида қайд этилган.

Бунда яна бир муҳим жиҳат бор: валюта номинали унинг иқтисодий қудратини тўғридан-тўғри кўрсатмайди. Масалан, бир доллар учун миллионлаб риал тўлаш зарурати миллий валютанинг долларга нисбатан номинал қиймати пастлигини англатади, аммо мамлакатлар иқтисодиётини баҳолаш учун инфляция, аҳоли даромадлари, ишлаб чиқариш, ташқи савдо ва харид қобилияти каби кўрсаткичларни ҳам ҳисобга олиш керак.

Эрон иқтисодиётини олдинда нима кутмоқда?

Риалнинг қадрсизланиши, ташқи савдодаги чекловлар ва инфляцион босим Эрон иқтисодиёти олдидаги асосий муаммолар бўлиб қолмоқда.

АҚШ томони санкциялар орқали Теҳроннинг молиявий имкониятларини чеклашга ҳаракат қилаётганини очиқ билдирмоқда. Эрон эса бундай босим шароитида ташқи савдо ва молиявий алоқаларини сақлаб қолишга интилмоқда.

Бироқ валюта бозоридаги вазият фақат сиёсий баёнотлар билан эмас, реал иқтисодий кўрсаткичлар билан ҳам белгиланади. Нефть экспортидан тушадиган даромадлар, хорижий валюта захиралари, импорт имкониятлари ва ички инфляция келгуси даврда риал курсига таъсир кўрсатувчи асосий омиллар бўлиб қолади.

Ҳозирги вазиятдан кўриниб турибдики, Эрон учун энг катта муаммо фақат доллар курсининг ўсиши эмас, балки миллий валютага ишончни тиклаш ва аҳолининг харид қобилиятини сақлаб қолишдир. Бу эса қисқа муддатли чоралардан ташқари, кенг кўламли иқтисодий ислоҳотларни ҳам талаб қилади.