Алифбо ўзгаради: эски ҳужжатлар кучини йўқотадими?

Ўзбекистонда лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини янгилаш бўйича навбатдаги муҳим қадам ташланди. Қонунчилик палатаси тўртта баҳсли ҳарф шаклини ўзгартиришни назарда тутувчи қонун лойиҳасини қабул қилиб, Сенатга юборди.

Энг кўп муҳокама қилинаётган масала эса ҳарфларнинг янги кўриниши эмас. Одамларни паспортлар, пуллар, дарсликлар, давлат рамзлари ва пешлавҳаларни бирданига алмаштиришга тўғри келадими, деган савол қизиқтирмоқда.

Парламентнинг расмий тушунтиришига кўра, ислоҳот кескин эмас, босқичма-босқич амалга оширилади. Амалдаги ҳужжатлар ҳам алифбо ўзгарган куниёқ кучини йўқотмайди.

Қонун ҳали кучга киргани йўқ

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси лойиҳани 2026 йил 7 июлда қабул қилди ва кўриб чиқиш учун Сенатга юборди. Демак, ҳозирча гап якуний кучга кирган қонун эмас, парламентнинг қуйи палатасидан ўтган қонун лойиҳаси ҳақида кетмоқда.

Ҳужжат Сенат томонидан маъқулланиши, кейин эса белгиланган тартибда имзоланиб, расман эълон қилиниши керак. Унинг кучга кириш санаси ва ўтиш даврига оид аниқ тартиблар шундан кейин маълум бўлади.

Шу сабаб ҳозирдан «янги алифбо жорий қилинди» ёки «эски ёзув бекор бўлди» деган қатъий хулоса чиқаришга эрта.

Қайси ҳарфларни ўзгартириш таклиф этилмоқда?

Амалдаги ўзбек лотин алифбоси 26 та мустақил ҳарф ва учта ҳарф бирикмасидан ташкил топган. Янги лойиҳада эса алифбони 28 та ҳарф ва битта тутуқ белгисидан иборат қилиш назарда тутилмоқда.

Таклиф этилаётган асосий ўзгаришлар:

— Oʻ oʻ ўрнига Ö ö;
— Gʻ gʻ ўрнига Ğ ğ;
— Sh sh ўрнига Ş ş;
— Ch ch ўрнига Ç ç.

Шу тариқа, икки белгидан ташкил топадиган Sh ва Ch бирикмалари биттадан мустақил ҳарфга айланади. Oʻ ва Gʻ ҳарфларидаги турли кўринишда ёзиладиган белгилар ўрнига ҳам яхлит шакллардан фойдаланиш таклиф қилинмоқда.

«Ng» бирикмасининг алоҳида ҳарф сифатида сақланмаслиги ҳам алифбонинг 28 та ҳарфдан иборат бўлишига олиб келади.

Эски паспорт ва ҳужжатлар нима бўлади?

Қонун лойиҳасида янги алифбо кучга киргунига қадар расмийлаштирилган ҳужжатларнинг амал қилиши сақлаб қолиниши назарда тутилган.

Бу паспорт, диплом, гувоҳнома, шартнома ва бошқа расмий ҳужжатлар алифбо ўзгариши сабабли автоматик равишда бекор бўлмайди, дегани.

Парламент ахборотида қуйидагилардан фойдаланиш давом эттирилиши алоҳида қайд этилган:

— аввал расмийлаштирилган ҳужжатлар;
— миллий валюта;
— қимматли қоғозлар;
— давлат ташкилотларининг рамзий белгилари;
— пешлавҳа ва кўрсаткичлар;
— амалдаги бошқа моддий атрибутлар.

Улар бир вақтнинг ўзида янгиланмайди, балки белгиланган муддатлар ва табиий алмаштириш жараёни асосида босқичма-босқич ўзгартирилади.

Давлат бюджетига умуман харажат бўлмайдими?

Парламентнинг расмий изоҳида ислоҳот қўшимча давлат харажатларини юзага келтирмаслиги таъкидланган.

Бунинг учун барча бланка, пешлавҳа, кўрсаткич ва ҳужжатларни бир кунда йўқ қилиб, янгисини тайёрлаш амалиётидан воз кечилмоқда. Мавжуд маҳсулотлар фойдаланиш муддати давомида ишлатилади, янгилари эса навбатдаги режали буюртмалар пайтида янги алифбода тайёрланади.

Бироқ «бюджетдан умуман бир сўм ҳам сарфланмайди» деган талқин ҳам тўлиқ аниқ эмас. Янги стандартларни тайёрлаш, электрон тизимларни мослаштириш ва келгусидаги нашрларни янгилаш муайян ташкилий ишлар талаб қилади.

Расмий позициянинг моҳияти бошқача: ислоҳот учун фавқулодда равишда алоҳида маблағ ажратиш ва амалдаги барча воситаларни зудлик билан алмаштириш режалаштирилмаган. Харажатлар одатий янгилаш жараёнлари доирасида босқичма-босқич амалга оширилиши кўзда тутилмоқда.

Дарсликлар бирданига янгиланадими?

Парламентнинг очиқ расмий ахборотида эски дарсликлар алоҳида тоифа сифатида тилга олинмаган.

Шу сабаб барча дарсликлар дарҳол йиғиб олиниши ёки, аксинча, улардан аниқ бир санагача фойдаланиш ҳақида қатъий хулоса чиқариш ҳозирча тўғри эмас.

Босқичма-босқич ўтиш тамойилидан келиб чиқилса, янги алифбодаги дарсликларни уларнинг навбатдаги нашри ва таълим дастурларини янгилаш жараёнида чоп этиш мантиқан кутилмоқда. Аммо аниқ тартиб қонуннинг якуний матни ва кейинги ҳукумат қарорларида белгиланиши керак.

Авторақамлар алмаштирилиши ҳақидаги гаплар-чи?

Ижтимоий тармоқларда алифбо ислоҳоти янги автомобиль рақамларини чиқариш ёки қўшимча даромад олиш мақсадида амалга оширилаётгани ҳақида турли тахминлар тарқалди.

Бироқ Қонунчилик палатасининг расмий ахборотида ислоҳотнинг мақсади сифатида авторақамлар ёки тижорат даромади кўрсатилмаган. Асосий мақсад ўзбек алифбоси ва имло қоидаларини такомиллаштириш, шунингдек, давлат тилидан рақамли муҳитда фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш экани айтилган.

Амалдаги давлат рақамлари мажбуран ва бир вақтнинг ўзида алмаштирилиши ҳақида ҳам расмий қарор эълон қилинмаган.

Шу боис «барча ҳайдовчилар янги рақам сотиб олади» деган хабарларни тасдиқланган факт сифатида тарқатишга ҳозирча асос йўқ.

Нега айнан тўртта ҳарф ўзгармоқда?

Лойиҳа тақдимотида мутахассислар амалдаги алифбодаги асосий муаммолар Oʻ, Gʻ, Sh ва Ch шакллари билан боғлиқ эканини билдирган.

Oʻ ва Gʻ ҳарфларида оддий апостроф, тескари апостроф, типографик белги ва бошқа турли символлар ишлатилиши мумкин. Бу эса матнни қидириш, дастурлар орқали қайта ишлаш ва ягона ёзув стандартини сақлашда қийинчилик келтириб чиқаради.

Sh ва Ch эса битта товушни ифодаласа-да, икки белги билан ёзилади. Таклиф этилаётган Ş ва Ç шакллари уларни мустақил ҳарфга айлантиради. Қонун лойиҳаси муаллифлари бу ўзгаришларни алифбони рақамли технологияларга мослаштириш ва имлодаги бир хилликни таъминлаш зарурати билан изоҳламоқда.

Одамлар қачон янги алифбода ёза бошлайди?

Бу саволга ҳозирча аниқ сана билан жавоб бериш мумкин эмас.

Лойиҳа Сенатдан ўтиб, қонун сифатида имзоланганидан кейин унинг кучга кириш санаси маълум бўлади. Кейин имло қоидалари, таълим тизими, давлат идоралари, оммавий ахборот воситалари ва рақамли платформалар учун ўтиш тартиби ишлаб чиқилиши кутилмоқда.

Энг муҳим жиҳат — ўзгаришлар бир кунда амалга оширилмайди. Фуқароларнинг ҳужжатлари кучини йўқотмайди, мавжуд давлат атрибутлари эса фойдаланиш муддати тугамасидан туриб оммавий равишда алмаштирилмайди.

Демак, алифбо ислоҳоти тасдиқланган тақдирда ҳам, мамлакат эртаси куни бутунлай бошқа ёзувда уйғонмайди. Ўтиш даври босқичма-босқич ва режали бўлиши керак.

Сизнингча, Oʻ, Gʻ, Sh ва Ch ҳарфларини ўзгартириш ёзувни қулайлаштирадими ёки янги қийинчиликларни келтириб чиқарадими? Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингиз ҳамда дўстларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқларда улашинг!