Асалари нега чаққандан кейин ўлади? Унинг чақиши ортида ҳайратланарли механизм бор...

Асалари чақади. Бир неча дақиқадан кейин эса ўзи ҳалок бўлади. Нега табиатда шундай ғалати механизм шаклланган? Аслида, асаларининг ўлими унинг заҳри тугаб қолгани билан эмас, балки чақиш жараёнида танасида юз берадиган жиддий шикастланиш билан боғлиқ.

Кўпчиликда «асалари чаққани учун ўлади» деган оддий тушунча бор. Лекин бу воқеа ортида анча мураккаб биологик жараён ётади.

Энг қизиғи, асалари ҳар доим ҳам чаққандан кейин ўлиб кетмайди. Бу асосан унинг кимни чаққанига боғлиқ.

Асаларининг нишида қандай «сир» бор?

Асалари танасининг орқа қисмида заҳар бези билан боғланган махсус ниш мавжуд.

У бошқа кўплаб ҳашаротларникидан фарқли равишда майда тишчаларга эга. Шу тишчалар нишнинг қурбон терисига маҳкам илиниб қолишига сабаб бўлади.

Асалари одамни чаққанда ниш терининг ичида қолиб кетиши мумкин.

Асалари эса учиб кетишга ҳаракат қилади.

Мана шу ерда табиатдаги энг ғайриоддий жараён бошланади.

Нега асалари нишини қайтара олмайди?

Одам териси нисбатан қалин ва эластик бўлгани учун асаларининг нишини осонгина ажратиб олиш имкони бўлмайди.

Асалари учиб кетишга уринганида ниш теридан ажралмай, унинг қорин қисмидаги тўқималарнинг бир қисми билан бирга узилиб кетиши мумкин.

Натижада асаларининг танасида оғир шикастланиш юзага келади.

Яъни асалари заҳри тугагани учун эмас, балки чақиш вақтида танасининг муҳим қисми шикастлангани сабабли ҳалок бўлади.

Аммо бу ҳолат ҳамма жонзотларда содир бўлмайди

Бу ерда муҳим бир жиҳат бор.

Асаларининг нишидаги тишчалар одам ёки бошқа сутэмизувчиларнинг терисида яхши илиниб қолади.

Аммо бошқа ҳашаротларнинг танаси бошқача тузилган.

Шу сабабли асалари баъзи ҳашаротларни чаққанида нишини қайта тортиб олиши ва тирик қолиши мумкин.

Демак, «асалари бир марта чақса, албатта ўлади» деган фикр тўлиқ тўғри эмас.

Бу ҳолат асосан ишчи асаларининг одам каби сутэмизувчиларни чақиши билан боғлиқ.

Энг ҳайратланарли жиҳат — асалари заҳарини бир зумда тугатмайди

Кўпчилик асалари нишини теридан чиқариб олгач, заҳар бериш жараёни ҳам дарҳол тўхтайди, деб ўйлайди.

Аслида эса ниш теридан ажралиб қолганидан кейин ҳам унинг заҳар аппарати бир муддат ишлашда давом этиши мумкин.

Шунинг учун нишни теридан имкон қадар тезроқ олиб ташлаш муҳим ҳисобланади.

Бироқ бунда уни сиқиб эзиб юборишдан сақланиш керак. Амалиётда нишни эҳтиёткорлик билан сидириб олиш каби усуллар қўлланади.

Нима учун табиат бундай механизмни яратган?

Бир қарашда бу асалари учун жуда катта «қурбонлик».

Ахир у душманини чаққач, ўзи ҳам ҳалок бўлиши мумкин.

Лекин табиат нуқтаи назаридан қараганда, бу механизм колонияни ҳимоя қилишга хизмат қилади.

Асалари учун энг муҳим нарса — битта ишчи асаларининг ҳаёти эмас, балки бутун оиланинг тирик қолиши.

Қурбонлик қилган асалари ўз колониясини ҳимоя қилишга улгуради. Ниш ва заҳар аппаратининг бир қисми эса душман танасида қолиб, заҳар таъсирини давом эттириши мумкин.

Шу маънода битта асаларининг йўқотилиши бутун уянинг хавфсизлиги учун «нарх» бўлиб хизмат қилади.

Бу асалариларнинг «ўз жонига қасд қилиши» эмас

Асалари одамни чаққанда унинг мақсади ўзини ўлдириш эмас.

У хавфни бартараф этиш ва ўзини ҳамда колониясини ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.

Унинг ўлими эса чақиш механизмининг анатомик оқибати ҳисобланади.

Яъни табиатдаги бу ҳолатни онгли қурбонлик қарори сифатида эмас, балки эволюция давомида шаклланган ҳимоя механизми сифатида тушуниш тўғри бўлади.

Нега эркак асаларилар одамни чақмайди?

Яна бир қизиқ факт бор.

Уядаги барча асалариларнинг вазифаси бир хил эмас.

Ишчи асаларилар — урғочи асаларилар бўлиб, улар уяни тозалаш, озуқа йиғиш, личинкаларни парвариш қилиш ва хавф туғилганда колонияни ҳимоя қилиш каби вазифаларни бажаради.

Эркак асаларилар эса бошқа вазифага эга ва уларда одатда ниш бўлмайди.

Шунинг учун одамни чақиб, нишини қолдириши мумкин бўлган асалари — асосан ишчи урғочи асалари ҳисобланади.

Нега асалари ўзи учун бундай «қиммат» ҳимоя усулига муҳтож?

Чунки уя — асаларилар учун оддий бошпана эмас.

У ерда асал, мум, личинкалар ва бутун колониянинг келажаги жойлашган.

Бир асалари учун хавф туғилганда, у фақат ўз ҳаётини эмас, балки бутун уяни ҳимоя қилади.

Шунинг учун асаларилардаги ҳимоя механизми индивидуал тирик қолишдан кўра колония хавфсизлиги нуқтаи назаридан самарали бўлиб чиққан.

Энг муҳим хулоса

Асаларининг чаққандан кейин ҳалок бўлиши — табиатдаги энг ғалати, аммо эволюцион жиҳатдан мантиқли механизмлардан бири.

Уни ўлдирадиган нарса заҳар эмас. Асосий сабаб — нишнинг сутэмизувчи терисида илиниб қолиши ва асалари ундан узилишга ҳаракат қилганда танасининг бир қисми шикастланишидир.

Шу билан бирга, бу қоида барча ҳолатларга тааллуқли эмас: асалари бошқа ҳашаротларни чаққанида нишини қайта олиб, тирик қолиши мумкин.

Табиатнинг энг қизиқ томони ҳам шунда: инсон учун оддий «чақиш»дек кўринадиган бир неча сониялик ҳаракат ортида анатомия, заҳарланиш механизми ва миллионлаб йиллик эволюцион мослашув яширинган.

Ва эҳтимол, асалари ҳақидаги энг қизиқ ҳақиқат шу:

у ўзини ўлдириш учун чақмайди — у ўз колониясини ҳимоя қилиш учун чақади. Ўлим эса шу ҳимоя механизмидан келиб чиқадиган фожиали оқибатдир.