Жарима — бюджет тўлдириш қуроли эмас: Давлат идоралари жазодан пул ишламаслиги керак

Жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш ва тартиб ўрнатиш тизимида кўп йиллардан буён баҳсларга сабаб бўлиб келаётган энг фундаментал муаммолардан бири — давлат назорат органларининг жарима маблағларидан бевосита моддий манфаатдорлиги масаласи жамоатчилик диққат марказига чиқди. Ҳуқуқий давлат тамойилларига кўра, маъмурий ёки молиявий жазо чоралари давлат ташкилоти учун ҳеч қачон «даромад манбаи» ёки тизим бюджетини тўлдириш режаси бўлмаслиги, балки фақат ва фақат ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, профилактика ва жамиятни огоҳлантириш воситаси бўлиб хизмат қилиши шарт.

Агар муайян вазирлик, қўмита ёки инспекциянинг ривожлантириш жамғармаси, ходимларининг ойлик маоши ёки устамалари тўғридан-тўғри ундирилган жарималар улушидан шаклланса, тизимда хавфли дисбаланс — қоидабузарликларни камайтириш ўрнига уларни сунъий кўпайтириш ва «жарималар режаси»ни бажаришга молиявий манфаатдорлик тузоғи пайдо бўлади.

Хўш, бундай манфаатдорлик нима учун коррупция ва суиистеъмолликнинг бош ўчоғига айланади, қайси механизмлар жарималарни профилактик воситага қайтара олади ва халқаро тажрибада давлат органларини молиялаштириш қандай тартибга солинган?

«Профилактика ўрнига молиявий ов»: Тизимдаги асосий зиддиятлар

Мутахассислар ва жамоатчилик вакиллари кўрсатаётган энг муҳим хавфлар ва далиллар:

• Мақсад ва моҳиятнинг бузилиши: Жариманинг асл фалсафаси фуқарони жазолаш орқали тарбиялаш эди, бироқ ундан идора даромад ола бошласа, профилактика ва тушунтириш ишлари иккинчи даражага тушиб қолади;

• «План» ва яширин босим: Молиявий манфаатдорлик бўлган жойда муайян кўрсаткичларни («план») бажариш мажбурияти пайдо бўлади, бу эса оддий фуқаро ва тадбиркорларга қарши сунъий айбловлар топилишига йўл очади;

• Ишончсизлик муҳити: Фуқаро давлат органини ўзини ҳимоя қилувчи тизим сифатида эмас, аксинча, «чўнтагига чанг солувчи» назоратчи сифатида қабул қила бошлайди;

• Тўғри модел — тўлиқ давлат бюджети: Барча назорат ва жазо органлари фақат республика бюджетидан қатъий белгиланган тартибда молиялаштирилиши, барча ундирилган жарималар эса истисносиз умумий бюджетга йўналтирилиши лозим;

• Кўрсаткич мезони (KPI) ўзгариши: Давлат идорасининг самарадорлиги ундирилган миллиардлаб жарималар билан эмас, ҳудудда содир бўлган қоидабузарликлар сони қанчалик камайгани билан баҳоланиши шарт.

Жарима тизими таҳлили: Манфаатдорлик ва профилактик ёндашув таққоси

Тизимли хавфлар ва соғлом ҳуқуқий механизмлар қиёси:

Ҳуқуқий ва иқтисодий экспертиза: Ислоҳотлар нимадан бошланиши керак?

Жамоатчилик фаоллари ва соҳа таҳлилчиларининг асосий хулосалари:

• Молиявий боғлиқликни узиш: Биринчи навбатда, ЙҲХХ, солиқ, экология ва турли давлат инспекцияларининг ундирилган жарималардан улуш олиш амалиёти қонунчилик даражасида бутунлай бекор қилиниши шарт;

• Шароит яратиш мажбурияти: Жарима солишдан олдин давлат фуқарога қоидани бузмаслик имкониятини бериши керак (масалан, автотураргоҳлар қурилмасдан тўхташга жарима солиш ноадолатли ҳисобланади);

• Бюджетдан муносиб таъминлаш: Назорат қилувчи ходимларнинг маоши жарималарга қараб эмас, давлат ғазнасидан муносиб ва юқори таъминланиши коррупция хавфини жиловлайди;

• Халқаро тажриба: Ривожланган давлатларда полиция ёки инспекторлар жарима миқдоридан бир тийин ҳам олмайди; аксинча, жарималар сони кескин камайган ҳудуд раҳбарлари энг юқори мукофотларга сазовор бўлади.

Давлат идораларини жарималар бозоридан узиш жамиятда ҳақиқий адолатни қарор топтириш ва қонунларга ҳурматни оширишнинг ягона тўғри йўлидир.

Сизнингча, давлат органлари жарималардан улуш олишни тўхтатса, кўчаларда ва турли соҳаларда тартиб яхшиланадими ёки назорат сусаядими? Назоратчи органларнинг ишини жарималар сони билан эмас, қоидабузарликларнинг олди олингани билан баҳолаш вақти келди деб ҳисоблайсизми? Шахсий фикр-мулоҳазаларингизни изоҳларда қолдиринг ва жамият учун ўта долзарб бўлган ушбу таҳлилий мақолани барча дўстларингиз ҳамда ижтимоий тармоқлардаги гуруҳларга улашинг!