Физиклар коинотнинг энг кучли кучини рекорд даражадаги аниқлик билан ўлчашга муваффақ бўлишди

Физика оламида олаmsҳумул янгилик юз берди: олимлар илк бор кварклар ва глюонлар ўртасидаги кучли ядровий ўзаро таъсир кучини белгиловчи αс (альфа-с) константасини тўғридан-тўғри ўлчашга муваффақ бўлишди. Натуре журналида эълон қилинган ушбу тадқиқот коинотни ушлаб турувчи асосий кучлардан бири ҳақидаги тасаввурларимизни тубдан ўзгартириб, аввалги барча ҳисоб-китоблардан бир неча баробар аниқроқ натижани тақдим этди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Кучли ўзаро таъсир — бу протон ва нейтронлар ичидаги кваркларни бир-бирига ёпиштириб турувчи кучдир. У табиатдаги тўртта асосий кучнинг энг қудратлиси бўлса-да, уни ўрганиш олимлар учун ҳамиша мушкул бўлиб келган. αс параметри квант хромодинамикаси (ҚКД) назариясининг асоси ҳисобланади. Унинг ўзига хослиги шундаки, юқори энергияларда бу куч заифлашади, паст энергияларда эса шунчалик кучаядики, кваркларни эркин ҳолатда кузатишнинг имкони қолмайди.

Моделлардан воз кечиш ва янги услубиёт

ixbt.com маълумотига кўра, шу вақтга қадар СEРН каби йирик лабораториялардаги ATLAS ва КМС детекторлари орқали ўтказилган тажрибалар маълум бир назарий моделларга таяниб келган. Бу эса ўлчовларда хатолик эҳтимолини оширар эди. Янги тадқиқотда эса олимлар илк бор моделлардан воз кечиб, паст энергияли экспериментал маълумотларни панжарали квант хромодинамикаси (латтисе ҚКД) билан бирлаштиришди.

Бу услубда вақт ва макон махсус тўр (панжара) кўринишида шакллантирилади ва ҚКД тенгламалари фундаментал принциплар асосида бевосита ечилади. Тринитй коллежи профессори Штефан Синт (Штефан Синт) таъкидлашича, айнан шу ёндашув кваркларнинг "асирликда" бўлиши (конфайнмент) билан боғлиқ мураккабликларни четлаб ўтишга ва қўшимча тахминларсиз аниқ рақамларни олишга имкон берган.

Олинган натижалар шуни кўрсатадики, янги константанинг хатолик даражаси аввалги барча ўлчовларнинг умумий хатолигидан икки баробар камроқдир. Энг муҳими, мавжуд кичик хатоликлар ҳам фақат статистик характерга эга бўлиб, Монте-Карло усули билан боғлиқ. Бу эса натижанинг шаффофлигини ва илмий жиҳатдан қатъийлигини таъминлайди.

Катта адрон коллайдери учун аҳамияти

Ушбу кашфиёт амалий жиҳатдан Катта адрон коллайдеридаги (ЛҲК) тажрибалар учун жуда муҳим. Эндиликда физиклар протон-протон тўқнашувларини таҳлил қилишда назарий ноаниқликларни сезиларли даражада камайтириш имконига эга бўладилар. Бу эса Стандарт моделдан ташқаридаги янги физика ҳодисаларини — масалан, қоронғу материя ёки номаълум зарраларни қидиришда сезгирликни оширади.

Хулоса қилиб айтганда, αс константасининг бундай юқори аниқликда ўлчаниши коинотнинг микродунё қонуниятларини тушунишда янги даврни очади. Бу нафақат назарий физика, балки коинотнинг пайдо бўлиши ва унинг фундаментал тузилишини ўрганаётган барча илм-фан соҳалари учун улкан қадамдир. Эндиликда олимлар коинотни бошқарувчи кучларни янада аниқроқ башорат қила оладилар.