Банкларга солиқ енгиллиги: аҳоли учун нималар қимматлашади?

Ўзбекистонда айрим йирик тармоқлар учун фойда солиғини пасайтириш, бунинг ўрнига банкларнинг комиссион хизматларига қўшилган қиймат солиғи жорий этиш таклиф қилинди. Ташаббус қабул қилинса, банклар ва мобил операторлар 20 фоиз эмас, умумий 15 фоизлик ставкада солиқ тўлаши мумкин.

Бироқ солиқ енгиллигининг бошқа томони ҳам бор: ҳисобварақ ва карталарни юритиш, эквайринг, валюта айирбошлаш ҳамда бошқа хизматларга 12 фоизлик ҚҚС қўлланиши эҳтимоли мавжуд. Бу айрим банк комиссияларининг қимматлашишига олиб келиши мумкин.

Ҳозирча гап қабул қилинган қарор ёки тайёр қонун ҳақида эмас — таклиф экспертлар муҳокамасига киритилган.

Кимларнинг фойда солиғи камайтирилиши мумкин?

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Фискал таҳлиллар институти 30 июль куни ўтказилган «Фискал мулоқот»да юқори ставка қўлланадиган айрим солиқ тўловчилар учун фойда солиғини бирхиллаштиришни таклиф қилди.

Ташаббус қуйидаги тармоқларга тааллуқли:

• тижорат банклари;

• мобил алоқа операторлари;

• полиэтилен гранулалари ишлаб чиқарувчилар;

• бозорлар ва савдо мажмуалари.

Ушбу субъектлар учун амалдаги 20 фоизлик ставкани 15 фоизга тушириш кўзда тутилмоқда. Ўзбекистонда фойда солиғининг базавий ставкаси 15 фоиз бўлиб, 2026 йил учун ҳам шу даражада сақлаб қолинган. Институт таклифининг моҳияти айрим тармоқларга қўлланадиган юқори ставкани умумий меъёрга тенглаштиришдан иборат.

Таҳлилчилар бундай ўзгариш солиқ тизимидаги тармоқлараро фарқни камайтириши, компаниялар ихтиёрида кўпроқ маблағ қолдириши ва инвестиция учун рағбатни оширишини кутмоқда.

Аммо ҳисоб-китобларга кўра, ставканинг беш фоиз бандига туширилиши давлат бюджети даромадларини йилига тахминан 859 миллиард сўмга камайтириши мумкин.

859 миллиард сўмлик камомад нимадан қопланади?

Институт бюджетда юзага келадиган эҳтимолий йўқотишни молиявий хизматлар учун ҚҚС базасини кенгайтириш орқали қоплашни таклиф қилган.

Ҳозир солиқдан озод қилинган айрим комиссион хизматларга 12 фоиз ҚҚС жорий этилиши мумкин. Улар орасида:

• банк ҳисобварақлари ва карталарни юритиш;

• савдо нуқталаридаги эквайринг хизмати;

• валюта айирбошлаш операциялари;

• тўловларни процессинг қилиш;

• банк кафолатларини расмийлаштириш;

• депозитарий хизматлари;

• биржа билан боғлиқ айрим операциялар бор.

Расмий муҳокамада молиявий хизматлар соҳасидаги айрим имтиёзларни қайта кўриб чиқиш орқали ҚҚС базасини кенгайтириш масаласи кўтарилган. Институтнинг кенгроқ мақсади солиқ имтиёзларини уларнинг иқтисодий ва бюджет самараси асосида баҳолашдан иборат.

Бу ерда муҳим фарқ бор: ҳозирги ҳолат «нол фоизли ҚҚС» эмас, балки айрим хизматларнинг ҚҚСдан озод қилинганидир. Янги тартиб қабул қилинса, хизмат қиймати солиқ солинадиган айланмага айланади.

Банк мижозлари кўпроқ тўлайдими?

ҚҚС жорий қилиниши комиссиялар автоматик равишда айнан 12 фоизга ошади, дегани эмас. Натижа банкларнинг нарх сиёсатига боғлиқ бўлади.

Масалан, ҳозир муайян хизмат учун 100 минг сўм комиссия олинаётган бўлса, банк ҚҚСни тўлиқ мижоз зиммасига юклаган тақдирда якуний тўлов 112 минг сўмга чиқиши мумкин. Аммо банк солиқнинг бир қисмини ўз маржаси ҳисобидан қоплаши, тарифларни қайта тузиши ёки айрим хизматларни пакетга бирлаштириши ҳам мумкин.

Жисмоний шахслар учун ҚҚСни ҳисобга олиш имконияти бўлмагани сабаб улар нархдаги эҳтимолий ўсишни тўлиқ ҳис қилади. ҚҚС тўловчиси бўлган айрим корхоналар эса қонунчиликдаги шартлар бажарилса, хизмат учун тўланган солиқни ҳисобга олиш имконига эга бўлиши мумкин.

Ўзгариш, айниқса, қуйидаги хизматлардан кўп фойдаланувчиларга таъсир қилиши эҳтимол:

• карта ва ҳисобварақ учун доимий ҳақ тўловчилар;

• терминал орқали катта айланма қиладиган тадбиркорлар;

• тез-тез валюта операцияларини амалга оширадиган мижозлар;

• банк кафолатлари ва депозитарий хизматларидан фойдаланадиган бизнеслар.

Шу сабаб ташаббуснинг ҳақиқий таъсирини фақат бюджет тушуми билан баҳолаш етарли эмас. Комиссиялар қанчалик ўзгариши, нақдсиз тўловларга таъсири ва кичик бизнес харажатлари ҳам алоҳида ҳисобланиши керак.

Банкларга енгиллик, мижозларга қўшимча харажатми?

Таклифнинг баҳсли нуқтаси ҳам айнан шу ерда.

Бир томондан, банкларнинг фойда солиғи 20 фоиздан 15 фоизга туширилади. Бу улар ихтиёрида кўпроқ соф фойда қолишини англатади. Назарий жиҳатдан ушбу маблағ кредитлашни кенгайтириш, технологияларга сармоя киритиш ва хизматларни яхшилашга йўналтирилиши мумкин.

Иккинчи томондан, давлат бюджетидаги йўқотиш молиявий хизматларга ҚҚС киритиш орқали қопланса, солиқ юкининг бир қисми банкдан унинг хизматларидан фойдаланувчи мижозларга ўтиб қолиши мумкин.

Шунинг учун якуний лойиҳада камида учта масала очиқ кўрсатилиши муҳим:

1. Қайси хизматларга ҚҚС солинади?

2. Аҳоли учун асосий банк хизматлари истисно қилинадими?

3. Банклар олган солиқ енгиллиги комиссияларни оширмаслик мажбурияти билан боғланадими?

Акс ҳолда фойда солиғини камайтириш бизнес учун енгиллик, уни қоплаш механизми эса аҳоли ва тадбиркорлар учун янги харажатга айланиши мумкин.

Омонат фоизига 5 фоиз солиқ ҳам жорий этиладими?

Фискал таҳлиллар институти жисмоний шахсларнинг банк омонатларидан оладиган фоизли даромадига 5 фоиз солиқ солиш ғоясини ҳам муҳокамага киритган. Унинг бюджет салоҳияти йилига тахминан 1,4 триллион сўмга баҳоланган.

Бироқ бу ҳам расмий қарор эмас.

Институтнинг алоҳида баёнотида омонат фоизини солиққа тортиш таклифи фақат илмий-таҳлилий ғоя экани, у қонун лойиҳаси ёки давлат сиёсати сифатида қабул қилинмагани таъкидланди. Амалдаги қонунчилик бўйича жисмоний шахсларнинг банк омонатларидан оладиган фоиз даромади ҳозирча даромад солиғидан озод.

Шу сабаб банкларнинг фойда солиғини пасайтириш, комиссион хизматларга ҚҚС жорий этиш ва омонат фоизига 5 фоиз солиқ солишни кучга кирган ягона пакет сифатида талқин қилиш нотўғри бўлади. Учаласи ҳам ҳозирча муҳокама қилинаётган фискал вариантлардир.

Ўзгариш қачон амалга кириши мумкин?

Таклифнинг кучга кириши учун Солиқ кодексига ўзгартиш киритиш, молиявий-иқтисодий таъсирни баҳолаш ва ҳужжатни белгиланган қонунчилик жараёнидан ўтказиш талаб этилади.

Муҳокамада билдирилган ғоянинг ўзи банк тарифлари ёки солиқ ставкаларини ўзгартирмайди. Якуний лойиҳада хизматлар рўйхати, истиснолар, амал қилиш санаси ва ўтиш даври кўрсатилмагунча мижозлар учун аниқ ҳисоб-китоб қилиш имконсиз.

Фискал ташаббуснинг муваффақияти бюджетга қанча пул тушиши билангина ўлчанмайди. Асосий мезон — банкларга берилган солиқ енгиллиги иқтисодиётга қай даражада фойда келтириши ва унинг харажати оддий мижозлар зиммасига ўтиб кетмаслиги бўлади.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқларда улашинг!