Марс геологияси ҳақидаги тасаввурлар ўзгарди: Қизил сайёрада улкан магма тизими топилди

Оксфорд университети олимлари Марс сайёрасининг ўтмиши ҳақидаги узоқ йиллик илмий қарашларни шубҳа остига қўювчи янги кашфиётни амалга оширишди. Натуре Астрономй журналида эълон қилинган тадқиқот натижаларига кўра, Қизил сайёра қаърида Ерга хос бўлган улкан магматик тизимлар мавжуд бўлгани аниқланди. Бу кашфиёт Марсни геологик жиҳатдан анча содда ва "ўлик" сайёра деб ҳисоблаб келган мутахассислар учун кутилмаган янгилик бўлди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Узоқ вақт давомида Марс "турғун қобиқли" сайёралар сирасига киритиб келинар эди. Ер юзидан фарқли ўлароқ, Марс литосфераси ҳаракатланувчи тектоник плиталарга бўлинмаган. Ерда айнан тектоник жараёнлар тоғ жинсларининг айланишини, вулқон фаоллигини ва қитъаларнинг шаклланишини таъминлайди. Шу сабабли, олимлар Марснинг ички тузилиши анча содда деб тахмин қилишган эди, бироқ янги таҳлиллар бу назарияни рад этмоқда.

Тадқиқотчилар ўз хулосаларини NASA агентлигининг ИнСигҳт миссияси томонидан тўпланган маълумотларга асослашди. Мазкур қурилма Марсдаги зилзилалар ва метеорит зарбаларини қайд этувчи ўта сезгир сейсмометрдан фойдаланган. Олимларнинг эътиборини сирт остидаги тахминан 24 километр чуқурликда жойлашган ва келиб чиқиши шу пайтгача номаълум бўлиб келган сирли қатлам тортди.

Кутилмаган геологик мураккаблик

Термодинамик моделлаштириш ва статистик таҳлиллар ёрдамида олимлар Марс жинсларининг таркибини сейсмик тўлқинларнинг ўтиш тезлиги билан солиштиришди. Маълум бўлишича, ушбу чегара остида темир ва магнийга бой жинслар, юқорида эса кремний миқдори юқори бўлган енгилроқ жинслар жойлашган. Бундай табақаланиш фақат узоқ давом этган мураккаб магматик жараёнлар натижасида юзага келиши мумкин.

Муаллифларнинг фикрича, бундай тузилма улкан ер ости магма резервуарларининг совиши натижасида шаклланган. Magma совиганда оғир минераллар пастга чўккан, енгилроқ эрималар эса юқорига кўтарилган. Ерда ҳам шунга ўхшаш жараёнлар йирик магматик тизимларда содир бўлади ва қитъа қобиғининг шаклланишида муҳим рол ўйнайди. Бу эса Марснинг геологик эволюцияси биз ўйлагандан кўра Ерга яқинроқ бўлганини кўрсатади.

Тадқиқотчилар ушбу қатлам Марснинг шимолий ярим шари остида юзлаб, ҳатто минглаб километрларга чўзилган бўлиши мумкинлигини тахмин қилишмоқда. Агар бу маълумот тасдиқланса, гап алоҳида вулқон ўчоқлари ҳақида эмас, балки бутун бошли кенг кўламли магматик тизим ҳақида боради. Бу кашфиёт тектоник плиталар ҳаракати бўлмаган сайёраларда ҳам мураккаб геологик жараёнлар ривожланиши мумкинлигини исботлайди.

Ҳаёт учун янги имкониятлар

Ушбу янгилик нафақат геология, балки астробиология учун ҳам катта аҳамиятга эга. Ер типидаги тектоника ҳаёт пайдо бўлиши учун зарур бўлган муҳитни яратишнинг ягона шарти бўлмаслиги мумкин. Агар Марс каби сайёраларда ҳам мураккаб ички жараёнлар кечган бўлса, коинотда ҳаёт учун қулай шароитга эга сайёралар сони биз тахмин қилгандан анча кўп бўлиши мумкин.

ixbt.com маълумотига кўра, мазкур тадқиқот Марснинг нафақат ўтмишини, балки унинг ҳозирги ҳолатини ҳам қайта кўриб чиқишга ундайди. Гарчи бугунги кунда Марс юзаси совуқ ва жонсиз бўлиб кўринса-да, унинг қаъридаги бундай тузилмалар сайёра тарихи давомида иссиқлик ва кимёвий элементлар алмашинуви қандай кечганини тушунишга ёрдам беради.