АҚШ Олий суди рақамли махфийлик бўйича тарихий қарор қабул қилди

АҚШ Олий суди ҳуқуқ-тартибот идоралари томонидан смартфон фойдаланувчиларининг жойлашув маълумотларини олиш учун қўлланиладиган "геофенсе" (геодевор) ордерларидан фойдаланишни чеклади. 6-3 овоз бериш натижасига кўра қабул қилинган ушбу қарор рақамли даврда шахсий дахлсизлик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш йўлидаги муҳим қадам сифатида баҳоланмоқда. Бу ҳақда Techcrunch.com хабар беради.

Суд қарорига кўра, ҳар бир шахс ўзининг мобил қурилмаси орқали тўпланадиган жойлашув маълумотлари махфийлигига нисбатан асосли умид қилиш ҳуқуқига эга. Бу шуни англатадики, эндиликда АҚШ полицияси ва бошқа махсус хизматлари Google каби технологик гигантлардан фойдаланувчиларнинг қаерда бўлгани ҳақидаги тарихий маълумотларни олишдан аввал махсус суд рухсатномасини (ордер) олиши шарт бўлади.

Геофенсе ордерлари нима ва нега улар хавфли?

Геофенсе ордерлари одатда полицияга маълум бир ҳудуд ва вақт оралиғида бўлган барча смартфон эгалари ҳақида маълумот олиш имконини беради. Масалан, жиноят содир этилган жой атрофида харита чизилиб, Google каби компаниялардан ўша вақтда у ерда бўлган барча фойдаланувчилар рўйхати талаб қилинади. Танқидчилар буни "аввал қидирув ўтказиб, кейин шубҳа уйғотиш" деб аташган, чунки бу жараёнда минглаб бегуноҳ инсонларнинг шахсий маълумотлари ҳуқуқ-тартибот идоралари қўлига ўтиб кетган.

Олий суд ўз қарорида фойдаланувчилар Google хизматларидан фойдаланиш орқали ўз жойлашув маълумотларини ихтиёрий равишда оммага улашмаслигини таъкидлади. Агар бу маълумотлар ихтиёрий улашилган деб ҳисобланганда, АҚШ қонунчилигидаги "учинчи шахс доктринаси" қўлланилиб, полицияга ордерларсиз маълумот олишга рухсат берилган бўлар эди.

Инсон ҳуқуқлари ва технологик назорат

Ушбу суд иши Чатрие в. Унитед Статес иши доирасида кўриб чиқилди. Банк ўғрилигида айбланган Окелло Чатрие ўзига қарши далиллар конституцияга зид равишда олинганини даъво қилган эди. Унинг адвокатлари геофенсе ордерлари АҚШ Конституциясининг 4-тузатишига, яни асоссиз тинтув ва мусодара қилишдан ҳимояланиш ҳуқуқига зид эканини исботлашга ҳаракат қилишди.

Суд геофенсе ордерларини бутунлай тақиқламади, бироқ уларни қўллаш тартибини кескинлаштирди. Эндиликда полиция муайян шахснинг жиноятга алоқадорлигини кўрсатувчи "етарли асослар" (пробабле каусе) тақдим этиши ва сўровни иложи борича торроқ доирада шакллантириши лозим. Бу қарор нафақат АҚШда, балки бутун дунёда рақамли кузатув ва шахсий дахлсизлик ўртасидаги мувозанатни сақлаш бўйича намуна бўлиши кутилмоқда.

Ўзбекистонлик фойдаланувчилар учун ҳам бу янгилик долзарб аҳамиятга эга. Глобал технологик платформалар ўз махфийлик сиёсатини кўпинча АҚШ Олий суди қарорлари асосида мослаштиради, бу эса билвосита бутун дунё бўйлаб фойдаланувчилар маълумотларининг хавфсизлигига таъсир кўрсатади.