Ҳис-туйғуларимиз жисмоний танамизни қандай қайта қуриши мумкин?

Илмий тадқиқотлар ҳиссиётлар фақат кайфият эмас, балки ҳужайраларимизгача таъсир қилишини кўрсатмоқда

Бир кун қаттиқ асабийлашганингиздан кейин бош оғриғи ёки қорин безовталигини ҳис қилганмисиз? Ёки узоқ вақт давом этган стрессдан сўнг тез-тез шамоллай бошлаганмисиз? Илгари бундай ҳолатлар шунчаки тасодиф деб қабул қилинган бўлса, бугунги замонавий тиббиёт ҳис-туйғулар ва организм ўртасидаги боғлиқлик анча чуқур эканини исботламоқда.

Сўнгги йилларда неврология, иммунология ва психобиология соҳаларида олиб борилган тадқиқотлар инсоннинг ҳиссий ҳолати миядан тортиб иммун тизими, юрак-қон томирлари, ичак микрофлораси ва ҳатто генлар фаолиятигача таъсир қилиши мумкинлигини кўрсатди. Демак, ҳиссиётлар шунчаки онгимизда кечадиган жараён эмас — улар бутун танамизнинг ишлаш услубини ўзгартириши мумкин.

Мия ҳар бир ҳиссиётни кимёвий сигналга айлантиради

Ҳар қандай ҳиссиёт аввало мияда пайдо бўлади. Қувонч, қўрқув, ғазаб ёки муҳаббат пайдо бўлиши билан мия нейромедиаторлар ва гормонлар ишлаб чиқара бошлайди.

Масалан:

• стресс вақтида кортизол ва адреналин кўпаяди;

• қувонч пайтида дофамин ажралади;

• меҳр ва ишонч ҳисси окситоцин ишлаб чиқарилишини кучайтиради;

• хотиржамлик серотонин билан боғлиқ.

Бу моддалар қон орқали бутун организмга тарқалиб, деярли ҳар бир аъзога таъсир кўрсатади.

Узоқ давом этган стресс организмни секин-аста ўзгартиради

Стресс инсон ҳаёти учун зарур механизм. У хавфдан қутулишга ёрдам беради. Аммо муаммо стресс ойлар ва йиллар давомида тўхтамаслигидадир.

Доимий юқори кортизол:

• иммунитетни пасайтиради;

• қон босимини оширади;

• қорин атрофида ёғ йиғилишини кучайтиради;

• хотирани ёмонлаштиради;

• уйқуни бузади;

• организмда яллиғланиш жараёнларини кучайтиради.

Илмий тадқиқотларда сурункали стресс юрак-қон томир касалликлари, қандли диабет ва ҳатто айрим нейродегенератив касалликлар хавфини ошириши мумкинлиги кўрсатилган.

Қувонч ҳам организмни ўзгартиради

Фақат салбий эмас, ижобий ҳиссиётлар ҳам танада жиддий ўзгаришлар қилади.

Кулиш пайтида:

• стресс гормонлари камаяди;

• эндорфинлар ажралади;

• оғриқ сезиш пасаяди;

• иммун ҳужайралари фаоллашади.

Илмий кузатувларда ижтимоий қўллаб-қувватлашга эга инсонларда жарроҳликдан кейин тикланиш тезроқ кечиши ҳам қайд этилган.

Ичак ва мия доимий мулоқотда

Замонавий олимлар ичакни баъзан «иккинчи мия» деб ҳам аташади.

Ичак микроблари:

• серотонин ишлаб чиқаришда иштирок этади;

• кайфиятга таъсир қилади;

• хавотир даражасини ўзгартириши мумкин.

Шунинг учун доимий стресс нафақат мияни, балки овқат ҳазм қилиш тизимини ҳам издан чиқаради.

Аксинча, соғлом овқатланиш ва тинч ҳаёт тарзи ҳиссий барқарорликка ҳам ижобий таъсир кўрсатади.

Ҳиссиётлар генлар фаолиятига ҳам таъсир қилиши мумкин

Бу соҳа эпигенетика деб аталади.

Эпигенетика генларнинг ўзини эмас, балки уларнинг қай даражада "ёқилиши" ёки "ўчирилиши"ни ўрганади.

Тадқиқотлар:

• сурункали стресс айрим яллиғланиш генларини фаоллаштириши;

• мунтазам жисмоний машқлар ва медитация эса аксинча, айрим ҳимоя механизмларини кучайтириши мумкинлигини кўрсатмоқда.

Бу генлар ўзгариб кетади дегани эмас. Улар фақат бошқача ишлай бошлайди.

Психосоматика: ҳамма нарса асабданми?

Кўпчилик "ҳамма касаллик асабдан" деган гапни эшитган.

Бу мутлақ ҳақиқат эмас.

Масалан:

• инфекцияни вирус чақириши мумкин;

• синиқ суяк стресс сабаб пайдо бўлмайди.

Аммо стресс ва салбий ҳиссиётлар касалликнинг кечишини оғирлаштириши, оғриқни кучайтириши ёки соғайишни секинлаштириши мумкин.

Шунинг учун психосоматика — "касалликни хаёл қилиб олдингиз" дегани эмас, балки мия ва тана ўртасидаги икки томонлама алоқани англатади.

Танани ўзгартириш учун мияни ҳам парвариш қилиш керак

Мутахассислар қуйидаги одатларни организм учун фойдали деб ҳисоблайди:

• ҳар куни 7–9 соат сифатли уйқу;

• мунтазам жисмоний фаоллик;

• нафас машқлари ва медитация;

• ижтимоий мулоқот ва яқин инсонлар билан вақт ўтказиш;

• табиат қўйнида сайр қилиш;

• стрессни узоқ вақт ичида тўплаб юрмаслик.

Бу усуллар организмдаги стресс гормонларини камайтиришга ва асаб тизими мувозанатини тиклашга ёрдам беради.

Хулоса

Инсон ҳис-туйғулари шунчаки кайфият эмас. Улар мия орқали гормонлар, иммун тизими, ичак микрофлораси ва ҳатто генлар фаолиятигача таъсир кўрсатади. Илмий далиллар шуни кўрсатадики, узоқ давом этган стресс организмни секин-аста заифлаштириши мумкин, ижобий ҳиссиётлар ва соғлом турмуш тарзи эса аксинча, тикланиш жараёнларини қўллаб-қувватлайди.

Шу билан бирга, ҳар қандай жисмоний касалликни фақат ҳиссиётлар билан изоҳлаш тўғри эмас. Агар узоқ давом этувчи оғриқ, тушкунлик ёки бошқа аломатлар кузатилса, албатта шифокорга мурожаат қилиш зарур.

Балки организмимизга ғамхўрлик қилишнинг биринчи қадами спорт залидан эмас, балки ўз ҳиссиётларимизни англашдан бошланар.