Ispaniyalik olimlar bundan 60 yil avval kashf etilgan mashhur Vilena xazinasini o‘rganish davomida hayratlanarli xulosaga kelishdi. Tadqiqotchilar bronza davriga oid bo‘lgan ikkita buyum — oddiy ko‘rinishdagi bilaguzuk va yarim shar shaklidagi bezak meteorit temiridan tayyorlanganini aniqlashdi. Ushbu kashfiyot haqidagi maqola nufuzli Trabajos de Prehistoria ilmiy jurnalida e’lon qilindi.
Vilena xazinasi: Yevropa zargarlik san’atining durdonasi
1963 yilda Alikante provinsiyasida topilgan ushbu xazina 66 ta bebaho buyumdan iborat bo‘lib, ularning aksariyati sof oltindan ishlangan. Arxeologlarning fikricha, bu to‘plam miloddan avvalgi 1500–1200-yillarga tegishli bo‘lib, butun Yevropa bo‘yicha bronza davrining eng muhim yodgorliklaridan biri hisoblanadi.
Biroq, xazina tarkibidagi ikkita buyum uzoq vaqt davomida mutaxassislarni taajjubga solib keldi:
- Temir jumbog‘i: Tashqi ko‘rinishidan zanglagan temirni eslatuvchi ichi bo‘sh yarim shar (ehtimol qilich dastasi bo‘lagi) va bilaguzuk xazinaning umumiy davriga mos kelmasdi.
- Vaqtdagi tafovut: Iberiya yarim orolida Temir davri faqat miloddan avvalgi 850-yillarda boshlangan. Demak, bu buyumlar xazina yaratilganidan 300-400 yil keyin paydo bo‘lishi kerak edi.
Meteorit temiri va kimyoviy tahlil sirlari
Yechim «kosmik metallurgiya» bilan bog‘liq bo‘lib chiqdi. Olimlar yer yuzidagi temir rudasi va samodan tushgan meteorit temiri o‘rtasidagi asosiy farqni bilishardi: meteorit tarkibida nikel miqdori juda yuqori bo‘ladi.
Vilena arxeologiya muzeyi ruxsati bilan mutaxassislar ushbu buyumlardan mikroprobalar olib, ularni mass-spektrometriya usulida tahlil qilishdi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, kuchli zanglash jarayoniga qaramay, metall tarkibi meteorit temiriga to‘liq mos keladi. Bu esa ushbu buyumlarni xazinaning boshqa oltin buyumlari bilan bir vaqtda — miloddan avvalgi XIV–XII asrlarda yaratilganini isbotlaydi.
Qadimgi ustalarning mahorati va yangi tadqiqotlar
Ushbu topilma Iberiya yarim orolida meteorit temiridan ishlangan ilk artefaktlar sifatida tarixga kirishi mumkin. Bu shundan dalolat beradiki, bronza davri zargarlari nafaqat oltin, balki «osmondan tushgan» noyob metallarni ham qayta ishlash bo‘yicha yuksak mahoratga ega bo‘lishgan.
Shunga qaramay, olimlar yakuniy xulosaga kelishga shoshilishmayapti. Metalning holati juda yomon bo‘lgani sababli, kelajakda buyumlarga shikast yetkazmaydigan noinvaziv (ichkariga kirmaydigan) zamonaviy usullar yordamida qo‘shimcha tahlillar o‘tkazish rejalashtirilgan.
Sizningcha, ajdodlarimiz meteorit temirining yerdagi metaldan afzalligini yoki uning «ilohiy» kelib chiqishini bilishganmi?
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
