AQSH va Eron o‘rtasida imzolangan kelishuv tafsilotlari ma’lum bo‘ldi

Yaqin Sharq mintaqasida uzoq vaqtdan buyon davom etayotgan harbiy va siyosiy keskinlikni yumshatish yo‘lida kutilmagan hamda o‘ta muhim qadam tashlandi. Rasmiy Vashington va Tehron vakillari chorshanba kuni ikki davlat rahbarlari tomonidan imzolangan muvaqqat tinchlik bitimining rasmiy matnini keng jamoatchilikka oshkor qilishdi. Ushbu tarixiy hujjatning bosh maqsadi — keng qamrovli qurolli to‘qnashuvlarga butunlay chek qo‘yishdan iboratdir.

Shunga qaramay, AQSH Prezidenti Donald Tramp agar Eron tomoni o‘z zimmasiga olgan majburiyatlarni buzadigan bo‘lsa, harbiy zarbalarni yana qayta boshlash va Eron rasmiy rahbariyatini yo‘q qilib tashlash bilan tahdid qilish fikridan voz kechgani yo‘q.

Quyidagi tahliliy siyosiy jadval orqali AQSH va Eron o‘rtasidagi yangi kelishuvning eng asosiy bandlari hamda tomonlarning siyosiy pozitsiyalari bilan batafsil tanishib chiqishingiz mumkin:

Versaldagi ramziy imzo va 60 kunlik tinchlik muhlati

Jami 14 ta banddan iborat ushbu o‘tish davri memorandumi yakuniy mukammal tinchlik shartnomasi ustida muzokaralar olib borish maqsadida o‘t ochishni to‘xtatish muddatini yana 60 kunga uzaytirishni ko‘zda tutadi. E’tiborli jihati shundaki, AQSH rahbari Donald Tramp va Eron Prezidenti Mas’ud Pezishkiyon ushbu hujjatni ingliz hamda fors tillarida raqamli formatda imzolaganlar. Tehron rasmiylarining ma’lum qilishicha, mazkur bitim chorshanba kunidan boshlab to‘liq kuchga kirdi.

Tramp ushbu tarixiy hujjatni Fransiya Prezidenti Emmanuel Makron hamrohligida Parij yaqinidagi mashhur Versal saroyida imzoladi. Ma’lumki, aynan ushbu maskanda Birinchi jahon urushini rasman yakunlagan tinchlik shartnomasi imzolangan edi. Matbuot anjumanida Tramp Eron haqida gapirar ekan: «Agar ular vaqtni boy berib, kelishuv shartlarini buzadigan bo‘lsalar, biz ularni ayovsiz ravishda bombardimon qilamiz. Men buni istamayman, ularning kelishuvga amal qilishini xohlayman», — deya bayonot berdi va eronliklarni «aqlli odamlar» deb atadi. Ikki davlat muzokarachilari yaqin ikki oy ichida doimiy sulh loyihasini ishlab chiqish ustida bosh qotirishadi. AQSH rahbari bu qadam Yaqin Sharqqa osoyishtalik olib kelishi va jahon bozorida neft narxining arzonlashiga xizmat qilishidan umidvor.

Bundan tashqari, Tramp ilgari Eronga qarshi ilgari surgan ba’zi da’volaridan voz kechdi. U Tehronning ballistik raketalarga ega bo‘lishini taqiqlash ma’lum ma’noda «adolatsizlik» ekanini tan oldi. Vaholanki, shu yilning fevral oyida u Eronning raketa sanoatini butunlay yer bilan bitta qilishga va’da bergan edi.

Tehronda g‘alaba kayfiyati: «Muzokaralar kutilganidan ortiq natija berdi»

Eron siyosiy doiralari ushbu kelishuvni haqiqiy muvaffaqiyat sifatida bayram qilmoqda. Mamlakatning bosh muzokarachisi Muhammad Boqir G‘olibofning so‘zlariga ko‘ra, Tehron harbiy harakatlar orqali erishmoqchi bo‘lgan maqsadlaridan ko‘ra muzokaralar stoli ortida bir necha barobar ko‘proq yutuqqa erishgan.

Mazkur anglashuv memorandumi quyidagi muhim bandlarni o‘z ichiga oladi:

• Barcha jabhalarda, jumladan Livan tuproqlarida ham harbiy harakatlarni zudlik bilan to‘xtatish;

• Dunyo energetikasi uchun muhim bo‘lgan Ho‘rmuz bo‘g‘ozida kemalar qatnovini «hech qanday to‘lovlarsiz» to‘liq qayta tiklash;

• AQSH tomonidan Eron dengiz portlariga qo‘yilgan blokadani olib tashlash va barcha iqtisodiy sanksiyalarni bekor qilish;

• Muzlatib qo‘yilgan moliyaviy aktivlarni qaytarish hamda urushdan keyingi tiklanish jarayonlari uchun 300 milliard dollarlik yirik investitsiya fondini tashkil etish.

Shu bilan birga, Eron tomoni MAGATE (Xalqaro atom energiyasi agentligi) nazorati ostida o‘zining boyitilgan uran zaxiralarini o‘z hududida «kuchsizlantirish»ga rozi bo‘ldi va yadroviy qurol yaratmaslik va’dasini yana bir bor tasdiqladi. Reuters nashrining tahliliga ko‘ra, Tramp o‘z ritorikasiga qaramay, urush orqali o‘z maqsadlariga to‘liq erisha olmadi, Eron esa milliardlab dollarlik iqtisodiy cheklovlardan qutulishga yaqinlashdi.

Yevropa ittifoqi xursand, Isroil esa befarq

Fransiyada o‘tkazilgan G7 (Katta yettilik) sammiti davomida Yevropa davlatlari rahbarlari ushbu kelishuvni qizg‘in olqishlashdi. Yevropa yetakchilari AQSHning Eron yadro dasturi bo‘yicha xavotirlarini tushunsalar-da, Vashingtonning BMT ruxsatisiz urush boshlash haqidagi avvalgi qarorini hech qachon qo‘llab-quvvatlamagan edilar. Shuningdek, ular Eronning bunday yirik bosimlarga bardosh berib, o‘z mavqeini mustahkamlab olganidan xavotirdalar.

Kelishuv ortidan G7 davlatlari qo‘shma bayonot e’lon qilib, Livan hududida Isroil va «Hizbulloh» guruhi o‘rtasidagi to‘qnashuvlarni zudlik bilan to‘xtatishni talab qilishdi. Yakshanba kunidan boshlab u yerda harbiy harakatlar birmuncha pasaygan bo‘lsa-da, butunlay barham topgani yo‘q. Mazkur muzokaralarda umuman ishtirok etmagan va Livan janubini nazorat qilayotgan Isroil hukumati esa zarur deb hisoblagan vaqtda kuch ishlatish huquqini o‘z tizimida saqlab qolishini ma’lum qildi.

Zamin siyosiy sharhlovchilarining yakuniy xulosasi:

Versal saroyida imzolangan ushbu muvaqqat memorandum Yaqin Sharq mintaqasida yangi tinchlik davrini boshlab berishi mumkin. Vaziyatning keyingi rivoji va 60 kunlik muhlat ichida tomonlarning qanchalik sodiq qolishi dunyo energetika va siyosiy xavfsizligini belgilab beradi.

Xalqaro siyosatning eng qaynoq tahlillari, Vashington va Tehron o‘rtasidagi maxfiy kelishuvlar tafsilotlari va dunyo kundaligini hamisha Zamin sahifalarida biz bilan birga kuzatib boring!