Trampning tarif siyosati AQSHga $200 mlrdlik zarba berdi

Donald Tramp ma’muriyati katta daromad manbai sifatida ko‘rsatgan import tariflari AQSH budjeti uchun teskari natija bera boshladi. Oliy sud keng qamrovli bojlarni noqonuniy deb topganidan so‘ng, davlat importchilarga o‘nlab milliard dollar qaytarmoqda.

Biroq vaziyat siyosatshunos Malek Dudakov tasvirlaganidan biroz murakkabroq. Tarif daromadlarining qaytarilishi haqiqat, ammo SNAP dasturida «pul tugagani» va qolgan mablag‘larning barchasi Eron urushiga sarflanayotgani haqidagi xulosalar tasdiqlangan rasmiy fakt emas.

Nega AQSH tarif pullarini qaytaryapti?

AQSH Oliy sudi 2026 yil fevralda Trampning favqulodda iqtisodiy vakolatlarga tayanib joriy qilgan keng qamrovli tariflarini bekor qildi. Sud prezident Kongressning aniq ruxsatisiz mazkur qonun asosida deyarli barcha importga boj belgilash vakolatiga ega emas, degan xulosaga keldi.

Shundan keyin Xalqaro savdo sudi tariflarni to‘lagan amerikalik importchilar mablag‘larini qaytarib olish huquqiga ega ekanini belgiladi.

Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, qaytarilishi mumkin bo‘lgan umumiy summa:

• eng ehtiyotkor baholarda — $166 milliard atrofida;

• budjet tahlilchilari hisobida — $168–182 milliard;

• ayrim yuqori baholarda — $200 milliardga yaqin.

Shu sabab Dudakov tilga olgan $200 milliardlik ehtimoliy yo‘qotish mutlaqo o‘ylab topilgan raqam emas. Ammo hozircha AQSH xazinasi aynan $200 milliardni to‘liq qaytargani yo‘q.

Asosiy farq shu: $200 milliard — ehtimoliy yuqori chegara, amalga oshirilgan to‘lovlar miqdori emas.

Iyun oyida tarif daromadi manfiyga aylandi

AQSH Moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, iyun oyida bojxona orqali yalpi $23,6 milliard yig‘ilgan. Biroq importchilarga $49,2 milliard qaytarilgani sabab sof tarif tushumi minus $25,6 milliardni tashkil qildi.

May oyida ham taxminan $22 milliardlik mablag‘ qaytarilgan edi. Natijada iyun oyida AQSH federal budjeti $120 milliard defitsit bilan yakunlandi. O‘tgan yilning xuddi shu oyida esa $27 milliardlik profitsit qayd etilgandi.

Bu holat Tramp ma’muriyati uchun ikki tomonlama bosim yaratmoqda:

• avval yig‘ilgan tarif mablag‘larini qaytarish kerak;

• bir vaqtning o‘zida yangi bojlar orqali yo‘qotilgan tushumni qoplashga urinilmoqda.

Oq uy yangi tariflarni qanday qaytardi?

Oliy sud qaroridan keyin Tramp 150 kunga mo‘ljallangan vaqtinchalik 10 foizlik import ustamasini joriy qildi. Ushbu chora 1974 yilgi Savdo to‘g‘risidagi qonunning boshqa moddasiga asoslangan edi va iyul oxirida amal qilish muddati tugadi.

23 iyul kuni Oq uy 60 ta iqtisodiyotdan keladigan tovarlarga yangi tariflarni tasdiqladi:

• ayrim davlatlar uchun — 10 foiz;

• boshqa mamlakatlar uchun — 12,5 foiz;

• Yevropa Ittifoqi, Yaponiya va qator hamkorlar uchun amaldagi kelishuvlarga moslashtirilgan stavkalar.

Yangi bojlar majburiy mehnat orqali ishlab chiqarilgan mahsulotlarni cheklash bilan izohlanib, 1974 yilgi qonunning 301-moddasi asosida joriy etildi.

Shu bilan birga, muhim xomashyo, energiya, o‘g‘itlar, ayrim oziq-ovqat va ichki bozorda yetarli darajada ishlab chiqarilmaydigan mahsulotlarga ko‘plab istisnolar berildi.

Yangi tariflar eski daromadni to‘liq qoplaydimi?

Hozircha yo‘q.

Yangi tariflardan yiliga taxminan $105 milliard tushishi prognoz qilinmoqda. Uzoq muddatli hisobda ular avvalgi tarif rejasidan kutilayotgan daromadning qariyb 60 foizini qoplashi mumkin.

Mas’ul budjet bo‘yicha qo‘mita bahosiga ko‘ra:

Demak, yangi bojlar budjetdagi yo‘qotishni qisman yumshatadi, ammo uni to‘liq berkita olmaydi.

Yirik importchilar uchun istisnolar nega ko‘paydi?

Dudakovning fikricha, Oq uy yirik savdo tarmoqlari va importchilarning navbatdagi sud da’volaridan qochish uchun ko‘plab mahsulotlarni tariflardan ozod qilmoqda.

Bu — siyosiy talqin. Biroq rasmiy hujjatda ham istisnolar ichki iqtisodiyotga zarar yetkazishi, mahsulot yetishmovchiligiga olib kelishi yoki narxlarni keskin oshirishi mumkin bo‘lgan tovarlar uchun belgilangani ko‘rsatilgan.

Yangi tariflar avvalgidan puxtaroq huquqiy jarayon asosida qabul qilingan:

• bir necha oylik tekshiruv o‘tkazildi;

• biznes va jamoatchilikdan 1600 dan ortiq fikr olindi;

• ochiq eshituvlarda 100 dan ziyod guvoh qatnashdi;

• tariflar har bir iqtisodiyot bo‘yicha alohida huquqiy qarorlarga ajratildi.

Bu Oq uyning navbatdagi sud jarayonida barcha tariflar bir qaror bilan bekor qilinishi xavfini kamaytirishga uringanini ko‘rsatadi. Ammo huquqshunoslar yangi bojlar ham sudda bahslashilishi mumkinligini istisno qilmayapti.

SNAP dasturida haqiqatan pul tugayaptimi?

Matnda kam daromadli amerikaliklarga oziq-ovqat yordami beruvchi SNAP dasturining mablag‘i tugayotgani aytilgan. Bu ifoda vaziyatni to‘liq aks ettirmaydi.

2025 yil iyulidan 2026 yil apreligacha SNAP ishtirokchilari soni haqiqatan ham 4,5 milliondan ziyodga — qariyb 11 foizga kamaygan. Bu raqam AQSH Qishloq xo‘jaligi vazirligi va shtatlar ma’lumotlari asosida hisoblangan.

Biroq pasayish dasturda pul oddiy ma’noda «tugab qolgani»dan emas. Asosiy sabablardan biri 2025 yilda qabul qilingan qonun asosida:

• ishlash talablarining kuchaytirilishi;

• ishtirokchilarni qayta tekshirish;

• ayrim toifalarning huquqi cheklanishi;

• xarajatlarning shtatlar zimmasiga ko‘proq o‘tkazilishidir.

Shu bois to‘g‘ri ifoda — SNAP qamrovi keskin qisqarmoqda. «Pul butunlay tugadi» degan da’vo esa hozircha tasdiqlangan emas.

Eron urushi budjetga qancha tushdi?

Pentagon ma’lumotiga ko‘ra, AQSHning Eronga qarshi harbiy kampaniyasi iyul oxirigacha $37,5 milliardga tushgan. Mudofaa vazirligi Kongressdan urush, o‘q-dorilar, dronlar va boshqa xarajatlar uchun yana $67,1 milliard so‘ragan.

Pentagondagi moliyaviy bosim haqiqiy:

• ayrim mablag‘lar bir necha hafta ichida tugashi mumkin;

• mashg‘ulot va texnik xizmat xarajatlarini cheklash boshlangan;

• Kongressda qo‘shimcha mablag‘ ajratish bo‘yicha kelishmovchilik bor.

Ammo «qolgan budjetning barchasi Eron urushiga ketmoqda» degan xulosa bo‘rttirilgan. Qo‘shimcha moliyalashtirish so‘rovining bir qismi boshqa harbiy dasturlar, qurol zaxiralarini to‘ldirish va ichki operatsiyalarga ham mo‘ljallangan. CSIS tahliliga ko‘ra, Oq uyning $87,6 milliardlik umumiy so‘rovining taxminan uchdan bir qismi bevosita urush xarajatlari bilan bog‘liq.

Tarif siyosati Tramp uchun siyosiy muammoga aylanmoqda

Hozirgi vaziyatda Tramp ma’muriyati bir vaqtning o‘zida to‘rtta muammoni hal qilishga urinmoqda:

• noqonuniy deb topilgan tariflarni qaytarish;

• yangi huquqiy asosda bojlarni qayta joriy etish;

• Eron urushi uchun qo‘shimcha mablag‘ topish;

• ijtimoiy dasturlar qisqarishi ortidan kelayotgan norozilikni yumshatish.

Tariflarning o‘zi AQSH xazinasini halokatga olib kelayotgani haqida gapirishga hali erta. Biroq avval budjet daromadi sifatida taqdim etilgan siyosat endi milliardlab dollarlik qaytarishlar, yangi sud xavflari va uzoq muddatli tushum kamomadiga aylangani aniq.

Oq uy tarif devorini qayta qurmoqda. Lekin bu safar har bir g‘ishtning narxi ancha qimmat — va hisobni oxir-oqibat davlat, biznes yoki amerikalik iste’molchi to‘laydi.