Putin G‘arb haqida: «Jinni shishadan chiqarishdi»
Rossiya prezidenti Vladimir Putin SSSR parchalanganidan keyin G‘arb mamlakatlari xalqaro munosabatlar qoidalarini o‘z manfaatlariga moslashtirishga uringanini aytdi. U Yugoslaviyada qabul qilingan qarorlarni misol qilib, bu jarayonni «jinni shishadan chiqarish»ga qiyosladi.
Biroq bu — Rossiya rahbarining siyosiy-huquqiy talqini. Yugoslaviyadagi voqealar, ayniqsa NATOning 1999 yilgi harbiy amaliyoti qonuniyligi masalasi xalqaro huquqda haligacha bahsli mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda.
Putin aynan nima dedi?
Bayonot 2026 yil 26 iyul kuni Sankt-Peterburgda Rossiya Harbiy-dengiz floti xizmatchilari bilan o‘tkazilgan uchrashuvda yangradi. Putin Ikkinchi jahon urushidan keyingi xalqaro tartib BMT Nizomi asosida qurilganini ta’kidladi.
Uning fikricha, Sovet Ittifoqi parchalangach, o‘zini Sovuq urush g‘olibi deb hisoblagan G‘arb mamlakatlari amaldagi qoidalarni qayta talqin qilishga kirishgan.
«BMT Nizomiga umuman mos kelmaydigan qarorlar qabul qilindi. Ular shunchaki jinni shishadan chiqarib yuborishdi», — dedi Putin.
Rossiya prezidenti bunday qarorlarning eng yorqin misoli sifatida Yugoslaviyadagi voqealar va serb xalqining turli davlat hududlarida bo‘linib qolishini ko‘rsatdi.
SSSRning BMTdagi o‘rni nima bo‘lgan?
Sovet Ittifoqi 1945 yil 24 oktyabrdan BMTning dastlabki a’zolaridan biri bo‘lgan. U Xavfsizlik Kengashining besh doimiy a’zosi qatoriga kirgan va veto huquqiga ega edi.
SSSR parchalangach, 1991 yil 24 dekabrda Boris Yelsin BMT Bosh kotibiga Sovet Ittifoqining tashkilotdagi, jumladan Xavfsizlik Kengashidagi a’zoligi Rossiya Federatsiyasi tomonidan davom ettirilishini ma’lum qilgan. Bu qaror MDHning 11 davlati tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.
Demak, Rossiya SSSRning BMTdagi o‘rni, doimiy a’zolik maqomi va veto huquqini saqlab qolgan. Putinning so‘zlari rasmiy huquqlar bekor qilingani haqida emas, uningcha, G‘arb Rossiyaning xalqaro ta’sirini kamaytirishga uringani haqidagi siyosiy bahoni anglatadi.
Nega Yugoslaviya misol qilib keltirildi?
Sotsialistik Federativ Yugoslaviya ham BMTning dastlabki a’zolaridan biri edi. 1990-yillar boshida mamlakat parchalangach, uning o‘rnida Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya hamda boshqa davlatlar paydo bo‘ldi.
Putinning tanqidi asosan Kosovo mojarosi va NATOning 1999 yilda Yugoslaviyaga qarshi boshlagan havo amaliyotiga qaratilgan.
NATO harbiy operatsiyani Kosovodagi zo‘ravonlikni to‘xtatish, gumanitar fojianing oldini olish va siyosiy kelishuvga erishish zarurati bilan izohlagan. Alyans o‘sha paytda Serbiya kuchlarini tinch aholiga nisbatan haddan tashqari kuch ishlatishda ayblagan.
NATOning amaliyotiga BMT ruxsat berganmidi?
Eng katta huquqiy bahs aynan shu savol atrofida yuzaga kelgan.
1999 yil mart oyida NATO havo zarbalarini boshlagan paytda BMT Xavfsizlik Kengashining harbiy kuch ishlatishga aniq ruxsat beruvchi yangi rezolyutsiyasi qabul qilinmagan edi. NATOning o‘sha davrdagi bosh kotibi Xaver Solana Xavfsizlik Kengashidagi ehtimoliy qarshilik tufayli operatsiyani u yerda ma’qullash imkonsiz bo‘lishini ochiq aytgan.
78 kunlik havo kampaniyasi tugaganidan keyin, 1999 yil 11 iyunda BMT Xavfsizlik Kengashining 1244-sonli rezolyutsiyasi qabul qilindi. U Kosovoda xalqaro xavfsizlik kuchlarini, jumladan NATO yetakchiligidagi KFOR missiyasini joylashtirishga ruxsat bergan.
Shu sabab voqeaga ikki xil yondashuv mavjud:
Rossiya va bir qator huquqshunoslar NATO zarbalari Xavfsizlik Kengashining mandatisiz amalga oshirilgani uchun BMT Nizomiga zid bo‘lganini ta’kidlaydi;
NATO mamlakatlari esa amaliyotni gumanitar falokatni to‘xtatish uchun zarur bo‘lgan favqulodda chora sifatida asoslaydi.
BMT Nizomi kuch ishlatish haqida nima deydi?
BMT Nizomining 2-moddasi davlatlarga boshqa mamlakatning hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi kuch ishlatish va kuch bilan tahdid qilishni taqiqlaydi.
Xalqaro huquqda harbiy kuch ishlatishning asosiy qonuniy asoslari:
davlat qurolli hujumga uchraganda yakka yoki jamoaviy mudofaa huquqidan foydalanishi;
BMT Xavfsizlik Kengashi tinchlikni tiklash uchun harbiy choralarga ruxsat berishi.
O‘zini o‘zi himoya qilish huquqi Nizomning 51-moddasida belgilangan. Xavfsizlik Kengashi esa VII bob doirasida majburlov choralarini qo‘llashi mumkin.
«Gumanitar intervensiya» esa BMT Nizomida alohida va aniq mustaqil asos sifatida ko‘rsatilmagan. Shu bois Kosovo voqeasi keyingi harbiy mojarolarda taraflar tomonidan turlicha talqin qilinadigan bahsli pretsedentga aylangan.
«Jin shishadan chiqdi» degan ibora nimani anglatadi?
Putinning mantig‘iga ko‘ra, bir guruh davlatlar umumiy qoidalarni chetlab o‘tib kuch ishlatsa, boshqa mamlakatlar ham kelajakda xuddi shu yo‘l bilan o‘z harakatlarini oqlashga urinishi mumkin.
Ya’ni «jin» — bitta harbiy amaliyot emas, balki qoidalarni vaziyat va manfaatga qarab turlicha qo‘llash odatidir.
Bu qarash Rossiya tashqi siyosiy ritorikasida avval ham bir necha marta aytilgan. Putin Yugoslaviyadan tashqari Iroq va Suriyadagi G‘arb amaliyotlarini ham Xavfsizlik Kengashi vakolati masalasi bilan bog‘lab kelgan.
Rossiyaning o‘ziga ham shu savol beriladi
Putin G‘arbni xalqaro huquqni tanlab qo‘llashda ayblamoqda. Biroq Moskva tanqidchilari ham xuddi shu mezonlarni Rossiyaning o‘z harbiy harakatlariga nisbatan qo‘llaydi.
Bu esa xalqaro munosabatlardagi asosiy ziddiyatni ko‘rsatadi: yirik davlatlar BMT Nizomini himoya qilayotganini aytadi, ammo har biri o‘z harakatlarini alohida tarixiy, xavfsizlik yoki gumanitar sabablar bilan izohlashga intiladi.
Shuning uchun bahs faqat «kim birinchi bo‘lib qoidani buzdi?» degan savoldan iborat emas. Asosiy masala — bir davlat tomonidan yaratilgan istisno keyinchalik boshqa davlat uchun ham huquqiy asos bo‘la oladimi?
Bayonot nega hozir muhim?
Putinning so‘zlari Rossiya va G‘arb o‘rtasidagi ziddiyat faqat Ukraina yoki sanksiyalar bilan cheklanmasligini ko‘rsatadi. Tomonlar Ikkinchi jahon urushidan keyin shakllangan butun xalqaro tizim qanday ishlashi kerakligi borasida ham qarama-qarshi pozitsiyada turibdi.
Rossiya ko‘p qutbli dunyo va barcha davlatlar uchun bir xil qoidalarni talab qilayotganini aytadi. G‘arb mamlakatlari esa o‘z harakatlarini xavfsizlik, inson huquqlari va gumanitar inqirozlarni to‘xtatish zarurati bilan asoslaydi.
Putinning «jin shishadan chiqdi» degan iborasi aynan shu ishonch inqirozini ifodalaydi: davlatlar bir-birining huquqiy dalillariga ishonmay qo‘ygan, har bir tomon raqibini ikki xil standart qo‘llashda ayblamoqda.
Asosiy xulosa
Putin Yugoslaviyadagi voqealarni G‘arb BMT Nizomiga asoslangan xalqaro tartibdan chetga chiqqan burilish nuqtasi sifatida baholadi.
1999 yildagi NATO zarbalari haqiqatan ham BMT Xavfsizlik Kengashining kuch ishlatishga maxsus ruxsat beruvchi rezolyutsiyasisiz boshlangan. Biroq NATO bu qarorni Kosovodagi gumanitar inqirozni to‘xtatish zarurati bilan izohlagan.
Shu bois Putinning bayonotida huquqiy bahsga asos bo‘ladigan voqealar bor, ammo «G‘arb xalqaro huquqni butunlay yo‘q qildi» degan xulosa siyosiy talqin hisoblanadi.
Sizningcha, gumanitar fojiani to‘xtatish uchun BMT ruxsatisiz kuch ishlatish mumkinmi yoki har qanday holatda ham Xavfsizlik Kengashining qarori shartmi?
Izohlar 0
…