Putin Ukraina g‘arbi haqida keskin bashorat qildi

Rossiya prezidenti Vladimir Putin Ukraina ertami-kechmi o‘zining g‘arbiy hududlarini yo‘qotishini aytdi. U Polsha, Vengriya va Ruminiya bilan bog‘liq tarixiy chegaralarni tilga olib, Rossiyani Ukraina hududiy yaxlitligining «yagona kafolati» deb atadi.

Biroq bu — amalga oshishi tasdiqlangan ssenariy emas, Putinning siyosiy bashorati. Xalqaro huquq va BMT pozitsiyasi Ukraina suvereniteti hamda uning xalqaro tan olingan chegaralarini qo‘llab-quvvatlaydi.

Putin nima dedi?

Bayonot 26 iyul kuni Sankt-Peterburgda Rossiya Harbiy-dengiz floti xizmatchilari bilan o‘tkazilgan uchrashuvda yangradi.

Putin Ukraina g‘arbidagi ayrim hududlar Ikkinchi jahon urushidan keyin Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibiga kiritilganini eslatdi.

«Ishonchim komil, ertami-kechmi Ukraina bu g‘arbiy yerlarni yo‘qotadi. Polshaga, Vengriyaga va Ruminiyaga tegishli bo‘lgan hududlar tarixan o‘z o‘rniga qaytadi», — dedi u.

Rossiya prezidenti bu jarayon yaqin vaqtda emas, balki bir, ikki, o‘n yoki o‘n besh yildan keyin sodir bo‘lishi mumkinligini aytdi. Biroq u bunday hududiy o‘zgarish qanday huquqiy yoki siyosiy mexanizm orqali ro‘y berishi mumkinligini tushuntirmadi.

Ukraina rahbariyatini «bankadagi o‘rgimchaklar»ga qiyosladi

Putin Ukraina hukumati ichida jiddiy kelishmovchiliklar mavjudligini da’vo qilib, mamlakat rahbariyatini «bankadagi o‘rgimchaklar kabi janjallashayotgan» siyosatchilarga o‘xshatdi.

U Ukraina amaldorlarini xalq va g‘arblik hamkorlardan kelgan mablag‘larni bo‘lishishda aybladi. Bu ayblovlarni tasdiqlovchi muayyan hujjat yoki dalillar uchrashuvda keltirilmagan.

Mazkur so‘zlar Ukrainadagi ichki siyosiy ziddiyatlarni shunchaki tanqid qilishdan ko‘ra kengroq ma’no kasb etadi. Putin shu orqali Ukraina davlatchiligining barqarorligini shubha ostiga qo‘yadigan avvalgi ritorikasini davom ettirdi.

G‘arbiy Ukraina haqidagi tarixiy da’vo qanchalik to‘liq?

Putin tilga olgan hududlarning tarixi haqiqatan ham murakkab. Ammo ularning barchasini faqat «Stalinning Ukrainaga sovg‘asi» deb atash tarixiy jarayonni haddan tashqari soddalashtiradi.

Ikkinchi jahon urushi arafasida va undan keyin:

• Galisiya va Volinning katta qismi Polsha tarkibida bo‘lgan;

• Shimoliy Bukovina Ruminiyaga qarashli edi;

• Zakarpate urushlar oralig‘ida Chexoslovakiya tarkibida bo‘lgan;

• mazkur hududlar 1939–1945 yillarda Sovet Ittifoqi tarkibiga qo‘shilib, keyin Ukraina SSRga biriktirilgan.

Polshaning sharqiy chegarasi g‘arb tomon surilgan va Varshava buning evaziga Germaniyaning sobiq sharqiy hududlaridan yer olgan. Bu o‘zgarishlar faqat Stalinning shaxsiy qarori emas, balki urush, Sovet bosqini va Yalta hamda Potsdamdagi xalqaro kelishuvlar natijasi edi.

Polsha, Vengriya va Ruminiya yer talab qilyaptimi?

Putin bayonotida ushbu davlatlarning Ukraina hududlarini qaytarib olishni rejalashtirayotgani haqida aniq rasmiy hujjat yoki qaror keltirilmadi.

Varshava, Budapesht va Buxarestning Ukraina chegaralarini kuch bilan o‘zgartirishga qaratilgan umumiy rasmiy rejasi e’lon qilinmagan. Shu sabab Putinning so‘zlarini mavjud hududiy kelishuv emas, kelajakka oid siyosiy taxmin sifatida qabul qilish to‘g‘riroq.

Bunday bayonotlar Ukraina bilan qo‘shni davlatlar o‘rtasida ishonchsizlik uyg‘otishi va tarixiy ziddiyatlarni yana siyosiy kun tartibiga olib chiqishi mumkin.

Xalqaro huquq nima deydi?

BMT Ukraina mustaqilligi, suvereniteti va xalqaro tan olingan chegaralari doirasidagi hududiy yaxlitligini qo‘llab-quvvatlashini bir necha bor ta’kidlagan.

Xalqaro huquqqa ko‘ra, davlat hududini kuch ishlatish yoki kuch bilan tahdid qilish orqali egallab olish qonuniy deb tan olinmaydi. Ukraina chegaralarini o‘zgartirish ham faqat qonuniy, tinch va tomonlar roziligiga asoslangan jarayon orqali amalga oshirilishi mumkin.

Shuning uchun tarixda hudud muayyan davlat tarkibida bo‘lganining o‘zi bugungi kunda uni qaytarib olish uchun avtomatik huquq bermaydi. Aks holda, dunyo xaritasining yarmini qayta chizishga to‘g‘ri kelardi — tarix bu borada ancha «seriyali serial».

Putin Rossiya urushni boshlamaganini aytdi

Rossiya prezidenti uchrashuvda Moskva urushni boshlamagani, balki Kiyev va G‘arb boshlagan harakatlarga javob qaytarganini yana bir bor da’vo qildi.

Ammo BMT va xalqaro hamjamiyatning katta qismi 2022 yil 24 fevralda Rossiya qo‘shinlarining Ukraina hududiga keng ko‘lamli kirib kelishini bosqin va Ukraina suverenitetining buzilishi sifatida baholagan. BMT Bosh Assambleyasi Rossiyadan qo‘shinlarini Ukrainaning xalqaro tan olingan hududidan olib chiqishni talab qilgan.

Demak, «Rossiya urushni boshlamagan» degan fikr Kremlning rasmiy talqini bo‘lib, BMTning huquqiy va siyosiy bahosiga mos kelmaydi.

Bu bayonot nima uchun muhim?

Putinning so‘zlari Rossiya rahbariyati Ukraina masalasini faqat front va muzokaralar emas, balki mamlakatning kelajakdagi chegaralari nuqtayi nazaridan ham ko‘rib chiqayotganini ko‘rsatadi.

Bayonot bir vaqtning o‘zida uchta maqsadga xizmat qilishi mumkin:

• Ukraina davlatchiligiga ishonchni susaytirish;

• Kiyev va uning g‘arbiy qo‘shnilari o‘rtasida shubha uyg‘otish;

• urushni tarixiy hududlarni «qayta tartibga solish» jarayoni sifatida ko‘rsatish.

Biroq Ukraina g‘arbiy viloyatlarini yo‘qotishi muqarrar ekani haqida hozircha hech qanday huquqiy qaror, xalqaro kelishuv yoki tasdiqlangan reja mavjud emas.

Asosiy xulosa

Putin Ukraina g‘arbiy hududlarini ertami-kechmi yo‘qotishini aytdi, ammo bu voqelik emas — Rossiya prezidentining siyosiy bashorati.

Tarixiy chegaralar bir necha bor o‘zgargani rost. Lekin bugungi xalqaro tartib davlatlarning tan olingan chegaralari va hududiy yaxlitligiga asoslanadi. Shu sabab Ukraina hududlarining Polsha, Vengriya yoki Ruminiyaga o‘tishi haqida gapirish uchun tarixiy xotiraning o‘zi yetarli emas.

Sizningcha, Putinning bu bayonoti real ssenariy haqidagi ogohlantirishmi yoki Ukraina va qo‘shni davlatlar orasida ishonchsizlik uyg‘otishga qaratilgan siyosiy signalmi?