Olimlar 120 million yillik “to‘rt qanotli” dinozavrni aniqladi

Paleontologlar taxminan 120 million yil avval yashagan, tanasining nafaqat old qismida, balki orqa oyoqlarida ham uzun patlari bo‘lgan kichik yirtqich dinozavrning yangi turini aniqladi. Uning deyarli to‘liq saqlangan skeleti Xitoydan topilgan.

Tadqiqot natijalari Nature Communications ilmiy jurnalida e’lon qilindi.

Olimlar yangi turga Norellraptor barsboldi deb nom berdi. Dinozavrning nomi 2025 yilda vafot etgan taniqli amerikalik paleontolog Mark Allen Norell hamda uning mo‘g‘ulistonlik hamkasbi Rinchen Barsbold xotirasiga bag‘ishlangan. Har ikki olim ham qushlarga o‘xshash dinozavrlarni o‘rganish va ularning evolyutsiyasini tadqiq etishga katta hissa qo‘shgan.

Yangi dinozavrning deyarli butun holda saqlanib qolgan skeleti 2023 yilda Xitoyning Liaoning provinsiyasi hududidan topilgan. Uning tanasi juda kichik bo‘lib, uzunligi atigi 57 santimetrni tashkil etgan.

Tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, Norellraptor barsboldi taxminan 120 million yil muqaddam, ya’ni bo‘r davrining boshlarida yashagan.

Dinozavr qoldiqlarini mikroskop yordamida o‘rganish ham qiziqarli ma’lumotlarni berdi. Suyak to‘qimalari tahlili hayvon halok bo‘lgan vaqtda kamida uch yoshda bo‘lganini ko‘rsatgan. Garchi u hali to‘liq voyaga yetmagan bo‘lsa-da, gavdasining hajmi jihatidan katta dinozavrlarga xos o‘lchamga deyarli yetib bo‘lgan.

Norellraptor barsboldi teropod dinozavrlar tarkibiga kiruvchi dromeozavrlar oilasining mikroraptorlar guruhiga mansub. Bu guruh vakillarining eng o‘ziga xos jihatlaridan biri esa ularda nafaqat oldingi, balki orqa oyoqlarda ham uzun patlarning mavjud bo‘lganidir.

Olimlarning taxminiga ko‘ra, ana shu patlar mikroraptorlarga daraxtlar orasida harakatlanishda yordam bergan. Ular hozirgi uchuvchi olmaxonlar kabi bir daraxtdan boshqasiga havoda sirg‘alib o‘tish imkoniyatiga ega bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Biroq mikroraptorlarning harakatlanish qobiliyati bundan ham murakkab bo‘lgan ehtimol bor. Ayrim tadqiqotchilar ushbu dinozavrlar faqat havoda sirg‘alibgina qolmagan, balki faol ravishda ucha olgan bo‘lishi mumkin, degan fikrni ham istisno etmayapti.

Tashqi ko‘rinishi jihatidan mikroraptorlar mashhur arxeopterikslarga ancha o‘xshaydi. Shunga qaramay, ular bir xil guruhga kirmaydi. Mikroraptorlar va arxeopterikslar patli dinozavrlarning bir-biriga yaqin, ammo alohida evolyutsion tarmoqlari hisoblanadi.

Yangi topilmaning asosiy ilmiy ahamiyati esa dinozavr tanasida parvozga moslashuv bilan bog‘liq 50 dan ortiq anatomik belgi aniqlangani bilan izohlanadi. Bu xususiyatlarning aksariyati ham mikroraptorlarda, ham qushlarning qadimgi ajdodlarida uchraydi.

Biroq olimlar bu belgilar ikki guruhda bir xil tartibda va bir xil ketma-ketlikda shakllanmaganini aniqlagan. Shu sababli tadqiqotchilar dinozavrlar evolyutsiyasi davomida uchish qobiliyati kamida ikki marta, bir-biridan mustaqil ravishda paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin, degan xulosani ilgari surmoqda.

Shu bilan birga, tadqiqot mualliflari mazkur taxminni hozircha qat’iy ilmiy xulosa sifatida qabul qilishga erta ekanini ta’kidlamoqda. Bu fikrni ishonchli tasdiqlash uchun kelgusida qo‘shimcha topilmalar va yangi tadqiqotlar zarur.

Yangi dinozavrning topilishi esa qadimgi jonzotlarning qanday yashagani, harakatlangani va uchish qobiliyatiga qay tarzda ega bo‘lganini tushunishda muhim ma’lumotlar berishi mumkin.