Jarima — budjet to‘ldirish quroli emas: Davlat idoralari jazodan pul ishlamasligi kerak

Jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlash va tartib o‘rnatish tizimida ko‘p yillardan buyon bahslarga sabab bo‘lib kelayotgan eng fundamental muammolardan biri — davlat nazorat organlarining jarima mablag‘laridan bevosita moddiy manfaatdorligi masalasi jamoatchilik diqqat markaziga chiqdi. Huquqiy davlat tamoyillariga ko‘ra, ma’muriy yoki moliyaviy jazo choralari davlat tashkiloti uchun hech qachon «daromad manbai» yoki tizim budjetini to‘ldirish rejasi bo‘lmasligi, balki faqat va faqat huquqbuzarliklarning oldini olish, profilaktika va jamiyatni ogohlantirish vositasi bo‘lib xizmat qilishi shart.

Agar muayyan vazirlik, qo‘mita yoki inspeksiyaning rivojlantirish jamg‘armasi, xodimlarining oylik maoshi yoki ustamalari to‘g‘ridan to‘g‘ri undirilgan jarimalar ulushidan shakllansa, tizimda xavfli disbalans — qoidabuzarliklarni kamaytirish o‘rniga ularni sun’iy ko‘paytirish va «jarimalar rejasi»ni bajarishga moliyaviy manfaatdorlik tuzog‘i paydo bo‘ladi.

Xo‘sh, bunday manfaatdorlik nima uchun korrupsiya va suiiste’mollikning bosh o‘chog‘iga aylanadi, qaysi mexanizmlar jarimalarni profilaktik vositaga qaytara oladi va xalqaro tajribada davlat organlarini moliyalashtirish qanday tartibga solingan?

«Profilaktika o‘rniga moliyaviy ov»: Tizimdagi asosiy ziddiyatlar

Mutaxassislar va jamoatchilik vakillari ko‘rsatayotgan eng muhim xavflar va dalillar:

• Maqsad va mohiyatning buzilishi: Jarimaning asl falsafasi fuqaroni jazolash orqali tarbiyalash edi, biroq undan idora daromad ola boshlasa, profilaktika va tushuntirish ishlari ikkinchi darajaga tushib qoladi;

• «Plan» va yashirin bosim: Moliyaviy manfaatdorlik bo‘lgan joyda muayyan ko‘rsatkichlarni («plan») bajarish majburiyati paydo bo‘ladi, bu esa oddiy fuqaro va tadbirkorlarga qarshi sun’iy ayblovlar topilishiga yo‘l ochadi;

• Ishonchsizlik muhiti: Fuqaro davlat organini o‘zini himoya qiluvchi tizim sifatida emas, aksincha, «cho‘ntagiga chang soluvchi» nazoratchi sifatida qabul qila boshlaydi;

• To‘g‘ri model — to‘liq davlat budjeti: Barcha nazorat va jazo organlari faqat respublika budjetidan qat’iy belgilangan tartibda moliyalashtirilishi, barcha undirilgan jarimalar esa istisnosiz umumiy budjetga yo‘naltirilishi lozim;

• Ko‘rsatkich mezoni (KPI) o‘zgarishi: Davlat idorasining samaradorligi undirilgan milliardlab jarimalar bilan emas, hududda sodir bo‘lgan qoidabuzarliklar soni qanchalik kamaygani bilan baholanishi shart.

Jarima tizimi tahlili: Manfaatdorlik va profilaktik yondashuv taqqosi

Tizimli xavflar va sog‘lom huquqiy mexanizmlar qiyosi:

Huquqiy va iqtisodiy ekspertiza: Islohotlar nimadan boshlanishi kerak?

Jamoatchilik faollari va soha tahlilchilarining asosiy xulosalari:

• Moliyaviy bog‘liqlikni uzish: Birinchi navbatda, YHXX, soliq, ekologiya va turli davlat inspeksiyalarining undirilgan jarimalardan ulush olish amaliyoti qonunchilik darajasida butunlay bekor qilinishi shart;

• Sharoit yaratish majburiyati: Jarima solishdan oldin davlat fuqaroga qoidani buzmaslik imkoniyatini berishi kerak (masalan, avtoturargohlar qurilmasdan to‘xtashga jarima solish noadolatli hisoblanadi);

• Budjetdan munosib ta’minlash: Nazorat qiluvchi xodimlarning maoshi jarimalarga qarab emas, davlat g‘aznasidan munosib va yuqori ta’minlanishi korrupsiya xavfini jilovlaydi;

• Xalqaro tajriba: Rivojlangan davlatlarda politsiya yoki inspektorlar jarima miqdoridan bir tiyin ham olmaydi; aksincha, jarimalar soni keskin kamaygan hudud rahbarlari eng yuqori mukofotlarga sazovor bo‘ladi.

Davlat idoralarini jarimalar bozoridan uzish jamiyatda haqiqiy adolatni qaror toptirish va qonunlarga hurmatni oshirishning yagona to‘g‘ri yo‘lidir.

Sizningcha, davlat organlari jarimalardan ulush olishni to‘xtatsa, ko‘chalarda va turli sohalarda tartib yaxshilanadimi yoki nazorat susayadimi? Nazoratchi organlarning ishini jarimalar soni bilan emas, qoidabuzarliklarning oldi olingani bilan baholash vaqti keldi deb hisoblaysizmi? Shaxsiy fikr-mulohazalaringizni izohlarda qoldiring va jamiyat uchun o‘ta dolzarb bo‘lgan ushbu tahliliy maqolani barcha do‘stlaringiz hamda ijtimoiy tarmoqlardagi guruhlarga ulashing!