To‘yona olgandan keyin uni qaytarish kerakmi? To‘yona olgan odam qarzdor hisoblanadimi?

To‘y, sunnat to‘yi va boshqa oilaviy marosimlarda qarindoshlar, do‘stlar va tanishlar bir-biriga pul yoki sovg‘a berishadi. Xalqimiz orasida buni to‘yona deb atashadi. Ammo to‘yona bilan bog‘liq bir savol ko‘pchilikni o‘ylantiradi: birovdan to‘yona olgan odam keyinchalik uni qaytarishi shartmi? To‘yona bergan kishining o‘zi marosim qilsa, avval olgan mablag‘ini aynan o‘sha miqdorda qaytarishi kerakmi? Shariat nuqtayi nazaridan to‘yona olgan kishi qarzdor hisoblanadimi?

Bu savollarga javob berishda to‘yona qanday niyatda va qanday shartlar asosida berilganini aniqlash muhim. Chunki hadya sifatida berilgan to‘yona bilan qaytarish sharti asosida berilgan mablag‘ bir xil emas.

To‘yona shariatda qarz hisoblanadimi?

Islomda hadya qilish va boshqalarga yaxshilik ulashish rag‘batlantirilgan amallardan hisoblanadi. Inson birovga o‘z ixtiyori bilan, hech qanday evaz yoki qaytarish shartini qo‘ymasdan pul yoki sovg‘a bersa, bu hadya hisoblanishi mumkin.

Hadyaning asosiy xususiyati shundaki, uni bergan kishi evaziga albatta biror narsa olishni shart qilmaydi. Shu sababli, to‘yona ham ixtiyoriy hadya sifatida berilgan bo‘lsa, uni olgan odam avtomatik ravishda qarzdor bo‘lib qolmaydi.

Masalan, bir kishi qarindoshining to‘yiga borib, unga bir million so‘m to‘yona berdi. Bu mablag‘ hadya sifatida berilgan va uni keyinchalik qaytarish haqida kelishuv bo‘lmagan bo‘lsa, to‘yona olgan kishi mazkur pulni qarz sifatida qaytarishi shart emas.

Biroq hayotda barcha to‘yona bir xil maqsadda berilmaydi. Ayrim oilalarda to‘yona o‘zaro yordam va hadya sifatida beriladi, boshqa holatlarda esa tomonlar keyinchalik xuddi shunday mablag‘ni qaytarishni oldindan kelishib olishlari mumkin.

Shuning uchun faqat mablag‘ning «to‘yona» deb atalishiga qarab uning shar’iy hukmini belgilab bo‘lmaydi. Uning qanday shartlar bilan berilgani ham hisobga olinishi lozim.

To‘yona olgan odam uni qaytarishga majburmi?

Bu savolga javob berish uchun ikki xil holatni farqlash kerak.

Birinchi holat — to‘yona hadya sifatida berilgan.

Agar inson birovning to‘yi yoki boshqa marosimiga borib, unga hech qanday qaytarish shartisiz pul bersa, bu hadya bo‘lishi mumkin. Bunday vaziyatda to‘yona olgan kishining zimmasida avtomatik ravishda qarz paydo bo‘lmaydi.

Keyinchalik to‘yona bergan kishining o‘zi marosim qilsa ham, avvalgi to‘yona miqdorini aynan qaytarish majburiyati faqat shuning o‘zi bilan yuzaga kelmaydi.

Ikkinchi holat — mablag‘ qaytarish sharti bilan berilgan.

Agar tomonlar pulni hadya emas, balki qarz yoki keyinchalik qaytarilishi kerak bo‘lgan mablag‘ sifatida berishga kelishgan bo‘lsa, bu holatda masala boshqacha bo‘ladi. Qarzni qaytarish majburiyati bor, chunki mablag‘ qaytarish sharti bilan berilgan.

Bunda to‘yona deb atalgan mablag‘ning aslida qanday kelishuv asosida berilgani muhim ahamiyatga ega.

Shuning uchun to‘yona olgan har bir odamni qarzdor deb hisoblash ham, barcha to‘yona holatlarini bir xil baholash ham to‘g‘ri emas.

«Men senga berganman, endi sen ham berishing shart» deyish mumkinmi?

Odamlar orasida «Men sening to‘yingda falon miqdorda to‘yona berganman, endi sen ham mening to‘yimda shuncha berishing kerak», degan gaplar tez-tez uchraydi.

Bunday talabning o‘zi avvalgi to‘yona shar’an qarz bo‘lganini anglatmaydi. Agar mablag‘ dastlab hadya sifatida berilgan bo‘lsa, keyinchalik uni majburiy ravishda qaytarish talabini qo‘yish uchun alohida asos kerak.

Albatta, odamlar o‘rtasida o‘zaro yordam, mehr-oqibat va yaxshilikni qaytarishga intilish yaxshi fazilatlardandir. Inson o‘ziga yaxshilik qilgan kishini eslashi, uning quvonchli kunlarida imkoni boricha yordam berishi maqtovga loyiq.

Biroq yaxshilikni qadrlash bilan uni majburiyatga aylantirish bir xil narsa emas.

Agar to‘yona berish faqat odamlardan qarzdor qilib qo‘yish, keyinchalik ulardan ko‘proq mablag‘ talab qilish maqsadida amalga oshirilsa, bu odat o‘zaro mehr-oqibat o‘rniga bosim va norozilikni keltirib chiqarishi mumkin.

Urf-odat shariatda qanday ahamiyatga ega?

Islom huquqida urf-odat muayyan masalalarni tushunish va baholashda e’tiborga olinishi mumkin. Ammo har qanday urf-odat o‘z-o‘zidan shar’iy majburiyat yaratmaydi.

Masalan, ayrim joylarda to‘yona daftarga yozib boriladi va odamlar keyinchalik bir-birlarining marosimlarida shu miqdorga yaqin mablag‘ berishga harakat qiladi. Bu o‘zaro yordamni tartibga soluvchi ijtimoiy odat bo‘lishi mumkin.

Lekin bunday odatning mavjudligi har bir to‘yona albatta qarz ekanini anglatmaydi. Masalaning hukmi tomonlarning niyati, kelishuvi va mazkur urf-odatning aniq mazmuniga bog‘liq.

Agar to‘yona berish paytida uni keyinchalik qaytarish haqida o‘zaro kelishuv bo‘lgan bo‘lsa, bu kelishuvning shartlari alohida ko‘rib chiqilishi kerak. Agar bunday kelishuv bo‘lmagan bo‘lsa, faqat «bizda shunday odat bor» degan gapning o‘zi har doim ham qarz majburiyatini isbotlamaydi.

Shu bois aniq bir vaziyatda to‘yona hadyami yoki qaytarilishi lozim bo‘lgan mablag‘mi, degan savolga javob berish uchun holatni to‘liq o‘rganish zarur.

To‘yona qaytarilmasa, gunoh bo‘ladimi?

Bu masalada ham hadya va qarzni farqlash lozim.

Agar pul qarz sifatida berilgan bo‘lsa, uni imkoni bo‘la turib qaytarmaslik boshqa insonning haqqini poymol qilishga olib kelishi mumkin. Islomda odamlar haqqiga rioya qilish va qarz majburiyatini bajarish muhim hisoblanadi.

Ammo to‘yona hech qanday qaytarish shartisiz hadya qilingan bo‘lsa, uni keyinchalik aynan o‘sha miqdorda qaytarmagani uchun insonni avtomatik ravishda qarzdor yoki gunohkor deb bo‘lmaydi.

Shu bilan birga, o‘zaro yordam va mehr-oqibatni saqlash ham muhim. Imkoni bo‘lgan inson avval unga yaxshilik qilgan kishining marosimida ishtirok etishi, ko‘nglini ko‘tarishi va imkoni doirasida yordam berishi yaxshi amaldir.

Biroq bunday yordamning ma’naviy qadrini saqlash uchun uni majburiy to‘lovga aylantirmaslik lozim.

Xulosa: to‘yona hadyami yoki qarzmi — asosiy masala shu

Shariat nuqtayi nazaridan to‘yona masalasida eng muhim jihat — mablag‘ qanday niyat va shartlar bilan berilganidir.

Agar to‘yona ixtiyoriy hadya sifatida berilgan bo‘lsa, uni olgan kishi avtomatik ravishda qarzdor bo‘lmaydi va mablag‘ni aynan o‘sha miqdorda qaytarishga majbur emas. Agar u qarz yoki qaytarish sharti bilan berilgan bo‘lsa, majburiyat kelishuvga muvofiq baholanadi.

Shuningdek, odamlar orasidagi urf-odatni shariatdagi qarz majburiyati bilan aralashtirib yubormaslik kerak. To‘yona berishning maqsadi o‘zaro hurmat, quvonchga sherik bo‘lish va yordam ko‘rsatish bo‘lsa, bu munosabatlarni pul hisob-kitobiga aylantirmaslik ma’qul.

Eslatma: bu maqola umumiy tushuntirish xususiyatiga ega. Aniq bir holatda to‘yona qarz hisoblanadimi yoki hadyami, degan savolga shar’iy hukm berish uchun tomonlar o‘rtasidagi kelishuv va mahalliy urf-odatning mazmunini bilish lozim. Shuning uchun bunday holatlarda ishonchli muftiy yoki malakali islom huquqshunosiga murojaat qilish maqsadga muvofiq.