AQSH va ASML oʻrtasida maxfiy nizo: Xitoy eng ilgʻor chiplarni ishlab chiqarishni boshladimi?

AQSH hukumati va dunyodagi eng qimmat texnologik kompaniyalardan biri boʻlgan Niderlandiyaning ASML korxonasi oʻrtasida jiddiy ziddiyat yuzaga keldi. Vashington maʼmuriyati dunyodagi eng murakkab mikrosxemalarni chop etishga qodir boʻlgan EUV (ekstremal ultrabinafsha litografiya) qurilmalaridan biri Xitoy qoʻliga tushib qolgan boʻlishi mumkinligidan xavotirda. Bu haqda Bloomberg nashri oʻz manbalariga tayanib xabar bermoqda. Bu haqda Techcrunch.com xabar beradi.

AQSH Savdo vaziri Howard Lutnick ASML rahbariyati bilan uchrashuvda ushbu masalani koʻtargan. Agar ushbu maʼlumot tasdiqlansa, bu AQSH tomonidan yillar davomida oʻrnatilgan eksport nazorati tizimining eng yirik buzilishi boʻladi. Gap shundaki, ASML dunyoda EUV uskunalarini ishlab chiqaradigan yagona kompaniya boʻlib, ularsiz NVIDIA, Apple yoki Intel kabi gigantlar uchun eng zamonaviy protsessorlarni tayyorlashning imkoni yoʻq.

Isbotlanmagan ayblovlar va ASML pozitsiyasi

AQSH rasmiylari ASML Xitoyga EUV texnologiyasiga oid komponentlar va transport uskunalarini yetkazib bergani haqida dalillarga ega ekanligini iddao qilmoqda. Biroq, hozircha bu dalillar na jamoatchilikka, na Niderlandiya kompaniyasining oʻziga taqdim etilgan. ASML vakillari esa Xitoy hududida bunday mashinalar umuman mavjud emasligini va hech qachon yetkazib berilmaganini qatʼiy taʼkidlamoqda.

Kompaniya bosh direktori Christophe Fouquetning soʻzlariga koʻra, ASML oʻzi ishlab chiqargan har bir qurilmani qatʼiy nazorat qiladi. Ular yo mijozlar tomonidan faol foydalanilmoqda, yoki qismlarga ajratilib, kompaniyaga qaytarilgan. Fouquetning taʼkidlashicha, EUV texnologiyasini shunchaki nusxalash yoki "teskari muhandislik" (reverse-engineering) orqali oʻzlashtirish imkonsiz, chunki uning faqatgina yorugʻlik manbasini yaratish uchun 20 yil vaqt va milliardlab dollar mablagʻ sarflangan.

Geosiyosiy va iqtisodiy oqibatlar

ASML hozirda Yevropaning eng qimmat ochiq aksiyadorlik jamiyati boʻlib, uning bozor qiymati 700 milliard dollardan oshadi. Kompaniya Xitoyga faqatgina eski avlod DUV (chuqur ultrabinafsha) uskunalarini sotishga ruxsat olgan. Bu savdolar kompaniya daromadining qariyb 20 foizini tashkil qiladi. Mutaxassislarning fikricha, ASML bitta noqonuniy savdo tufayli oʻzining xalqaro obroʻsi va asosiy daromad manbalarini xavf ostiga qoʻyishi mantiqqa toʻgʻri kelmaydi.

Shunga qaramay, AQSH hukumati oʻzining texnologik ustunligini saqlab qolish uchun bosimni kuchaytirmoqda. Hatto Vashington ASML monopoliyasiga chek qoʻyishi mumkin boʻlgan xLight kabi startaplarni moliyalashtirishni boshlagan. Bu kabi harakatlar global chip sanoatidagi raqobat nafaqat iqtisodiy, balki milliy xavfsizlik masalasiga aylanganini yana bir bor isbotlamoqda.

• EUV qurilmalari dunyodagi eng murakkab texnik tizimlar hisoblanadi;
• ASML ushbu sohada mutlaq monopoliyaga ega;
• Xitoyning ushbu texnologiyaga ega boʻlishi AQSHning sunʼiy intellekt sohasidagi yetakchiligiga tahdid soladi.

Hozircha vaziyat noaniqligicha qolmoqda. Agar AQSH oʻz ayblovlarini isbotlay olmasa, bu ikki ittifoqchi davlat oʻrtasidagi ishonchga putur yetkazishi mumkin. Ammo Xitoy haqiqatdan ham ushbu texnologiyani qoʻlga kiritgan boʻlsa, jahon texnologiya bozorida kuchlar nisbati butunlay oʻzgarib ketishi muqarrar.